Please download to get full document.

View again

of 17
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.

Daniel Sobota. Kim jest Dasein?

Category:

Homework

Publish on:

Views: 9 | Pages: 17

Extension: PDF | Download: 0

Share
Related documents
Description
Przegląd Filozoficzny Nowa Seria R. 20: 2011, Nr 3 (79), ISSN DZIAL AUTOR Kim jest Dasein? TYTUL Słowa kluczowe: ontologia, Heidegger, Dasein, byt, bycie, egzystencja, obecność, indywiduum, konkret,
Transcript
Przegląd Filozoficzny Nowa Seria R. 20: 2011, Nr 3 (79), ISSN DZIAL AUTOR Kim jest Dasein? TYTUL Słowa kluczowe: ontologia, Heidegger, Dasein, byt, bycie, egzystencja, obecność, indywiduum, konkret, istota i istnienie Podstawowym celem opublikowanej w roku 1927 rozprawy Martina Heideggera Sein und Zeit jest konkretne opracowanie pytania o sens «bycia» (Sein) 1. Ponieważ pytanie to co do swej zasadności, założeń, kierunku i użytej terminologii nie jest dostatecznie jasne, wymaga ono powtórzenia (Wiederholung). Powtórzyć pytanie o bycie (Seinsfrage) oznacza przeto: najpierw dostatecznie opracować stawianie tego pytania (4/6). Paragraf drugi, zatytułowany Formalna struktura pytania o bycie, wskazuje drogę, na której może się to powieść: Wyraźne i przejrzyste postawienie pytania o sens bycia wymaga uprzedniej odpowiedniej eksplikacji pewnego bytu (Dasein) ze względu na jego bycie (Sein) (7/10). Bytem tym jest wskazane Dasein, którym my sami zawsze jesteśmy (wir selbst je sind) i które ma między innymi w swoim byciu możliwość zapytywania (die Seinsmöglichkeit des Fragens) (7/10). W niemieckiej tradycji filozoficznej das Dasein oznacza rzeczywiste, realne istnienie dowolnego bytu, przykładowo jak w tytule przedkrytycznej rozprawy Kanta istnienie Boga (Dasein Gottes) 2. Jako czysty fakt, że coś jest, Dasein bywa też przeciwstawiane temu, że coś jest czymś (Sosein, Wassein) 3. 1 Korzystam z wydania dziewiętnastego: M. Heidegger, Sein und Zeit, Max Niemeyer Verlag, Tübingen 2006, s. 1; polski przekład: M. Heidegger, Bycie i czas, tłum. B. Baran, PWN, Warszawa 2004, s. 2. Ze względu na dużą ilość odwołań do tego dzieła, numery stron niemieckiego, następnie polskiego wydania będę umieszczał w nawiasie bezpośrednio w tekście głównym. Cytaty z innych dzieł Heideggera oraz dzieł innych autorów, które pojawią się w niniejszym artykule, zostaną opatrzone odrębnymi przypisami. 2 I. Kant, Der einzig mögliche Beweisgrund zu einer Demonstration des Daseins Gottes, (w:) tenże, Werke, Band II, Akademie-Textausgabe, Walter de Gruyter, Berlin 1968, s Na przykład N. Hartmann, Ontologie, t. 1: Zur Grundlegung der Ontologie, Walter de Gruyter, Berlin 1935, s. 86. 256 Wydaje się, że rozprawa Bycie i czas proponuje w tym względzie następujące zmiany. Po pierwsze, dokonuje ona zawężenia znaczenia pojęcia wyłącznie do człowieka (11/16; 25/32). Po drugie, tytuł Dasein został wybrany na oznaczenie tego bytu jako czysty wyraz bycia (12/16). Dasein tym się różni od każdego innego bytu, że tym, czym ono jest (essentia), jest samo jego istnienie (existentia). Tak rozumiane bycie człowieka nazywa Heidegger za Kierkegaardem i Jaspersem egzystencją. Po trzecie, bycie Dasein odróżnia się od każdego innego rodzaju bycia, zwłaszcza od bycia bytu w sensie obecności (Vorhandenheit, Anwesenheit) (42/53). W przeciwieństwie do innych bytów, które nie posiadają żadnego stosunku do swego bycia, Dasein jest bytem, któremu w jego byciu o samo to bycie chodzi (12/16). Przeprowadzone przez Heideggera analizy egzystencjalne wyjaśniają, że to chodzenie o ma strukturę troski (Sorge). Dzieje filozofii dwudziestego wieku pokazują, że Heideggerowskie znaczenie Dasein, jeśli nie wyparło, to przynajmniej stało się poważną alternatywą dla dawnego znaczenia tego terminu. Tym bardziej, że zostało ono wprowadzone przez Heideggera jako środek umożliwiający lepsze rozumienie swego starszego odpowiednika. Pobieżna nawet lektura Sein und Zeit rodzi jednak poważne wątpliwości: czy przez to rozjaśnienie dawnego znaczenia nowy termin Dasein sam nie stał się zupełnie niezrozumiały? Niniejszy artykuł ma na celu wskazanie tylko niektórych z problemów, rodzących się podczas wysiłku rozumienia sensu nowego Dasein. Nić przewodnią naszego zapytywania mocujemy w pytaniu elementarnym, od którego zależy powodzenie każdego przedsięwzięcia interpretacyjnego skierowanego w stronę Sein und Zeit. Pytanie to brzmi: o czym właściwie mówi Heidegger, używając terminu Dasein? Albo też krócej: czym lub kim jest Dasein? Zgodnie z sensem wypowiedzi, w której pierwszy raz pojawia się ten termin, Dasein jest bytem, który ma możliwość pytania (7/10). Określenie to nie jest jednak określeniem istoty Dasein. Dasein mówi Heidegger ma między innymi możliwość zapytywania. Wskazany fragment zawiera odpowiedź na inne pytanie, mianowicie na pytanie co jest Dasein?, albo też co to za byt Dasein?. Odpowiedź: ten byt: my. Tu jednak zaczynają się trudności, na które zwraca uwagę sam filozof: Trafne przedłożenie (Vorgabe) tego bytu jest tak mało oczywiste, że samo jego określenie stanowi istotny element jego ontologicznej analityki. Od pewnej realizacji trafnego przedłożenia tego bytu zależy możliwość uczynienia jego bycia w ogóle zrozumiałym (43/55). Dlatego pytamy dalej: czym lub kim jest owo Dasein, którym my jesteśmy? Najbardziej narzucającą się odpowiedzią jest określenie człowiek. My jesteśmy ludźmi. Na początku paragrafu czwartego Heidegger wprost nazywa człowieka Dasein (11/16). Jednakże, jak wiadomo, jest to jedno z niewielu Kim jest Dasein? 257 miejsc, w którym mówi on o człowieku. Poza tym unika tego pojęcia, uważając, że jest ono z jednej strony nazbyt wieloznaczne człowieka bada zarówno biologia, nauki humanistyczne, antropologia filozoficzna, etyka, jak i teologia a z drugiej zbyt mocno obciążone metafizycznymi założeniami, pośród których najbardziej rozpowszechnionym w kulturze europejskiej jest przekonanie, że człowiek to połączenie ciała, duszy i ducha (46/58 59). Dlatego Dasein to nie to samo, co człowiek, jako że wtedy badanie Dasein pozostawałoby jedną z nauk o człowieku. Tymczasem badania Dasein poprzedzają pytanie czym jest człowiek? (45/57). Gdyby jednak ktoś uparcie obstawał przy określeniu człowiek, należałoby wówczas przytoczyć inne zastrzeżenie. Heidegger wprawdzie mówi o wyborze bytu pośród innych bytów, wspomina także o przykładowym bycie, jednak tego rodzaju określenia są trafne względem bytu o sposobie bycia czegoś obecnego. Określenie pewnego bytu mianem człowiek ma na celu odróżnienie go od innych bytów należących do tego samego porządku ontologicznego. Człowiek to gatunek. Jesteśmy ludźmi to znaczy nie zwierzętami ani na przykład kamieniami. Tymczasem Heidegger stwierdza, że tytuł Dasein za pomocą którego oznaczamy ten byt, nie wyraża jego «co», jak stół, dom, drzewo, lecz bycie. ( ) Dlatego nie można ujmować ontologicznie Dasein jako pewnego przypadku i egzemplarza jakiegoś gatunku bytu jako obecnego (42/53 54). Można by więc pozostać przy określeniu my czy ja. Charakteryzując Dasein, Heidegger zauważa, że istotowym momentem Dasein jest mojość: Dasein jest zawsze moje. Nietrudno zauważyć, że moje nie oznacza jednak, że to ja jestem tym Dasein. Jednym z podstawowych określeń mojego ja jest to, że jestem kobietą lub mężczyzną, mam pewne pochodzenie, imię i nazwisko, rodzinę, pracę, wykształcenie, zainteresowania, majątek itp. Tymczasem Dasein nic z tego nie posiada i nie może posiadać. Zgodnie z tym czytamy: Dla bytu, który jest tematem analityki, nie został wybrany tytuł człowiek, lecz neutralny tytuł das Dasein. ( ) Swoista neutralność tytułu das Dasein jest istotna, ponieważ interpretacja tego bytu została przeprowadzona przed faktyczną konkretyzacją. Ta neutralność oznacza także, że Dasein nie ma żadnej z dwóch płci. Jednak ta bezpłciowość nie jest niezróżnicowaniem pustej nieważności, słabą negatywnością jakiejś niezróżnicowanej ontycznej nicości. W swojej neutralności Dasein nie jest obojętnym nikim i każdym, lecz źródłową pozytywnością i rozmachem (Mächtigkeit) istoty 4. 4 M. Heidegger, Gesamtausgabe, II. Abteilung: Vorlesungen , Band 26: Metaphysische Anfangsgründe der Logik im Ausgang von Leibniz, hrsg. K. Held, Vittorio Klostermann Verlag, Frankfurt am Main 1990, s 258 I dalej Heidegger dodaje, że to neutralne Dasein nigdy nie jest egzystującym 5. Jeśli więc Dasein nie jest mną jako pewną haecceitas, to czymże ono jest? Na to, że Dasein nie jest ani człowiekiem, ani mną, wskazuje jeszcze inna jego własność. Ażeby zapewnić badaniom odpowiedni punkt wyjścia, należy mówi Heidegger w sposób jak najbardziej rzetelny ustalić pewien niebudzący wątpliwości zasób fenomenalny, należy dysponować autentycznym doświadczeniem przedfenomenologicznym (318/400). W stosunku do Dasein wstępnym zasobem (Vorhabe) pierwotnej sytuacji hermeneutycznej jest bycie-w-świecie : Ja oznacza byt, którym się jest «będąc-w-świecie» (322/405). Bycie-w-świecie jest punktem wyjścia analityki Dasein. Zgodnie z podstawową dyrektywą fenomenologiczną należy badać fenomeny tylko tak, jak one się jawią i tylko w tych granicach, w których się jawią. Dlaczego jednak ktoś mógłby zapytać analityka egzystencjalna, która w pewien dwuznaczny sposób sugeruje, że jej tematem jestem ja sam albo też człowiek, traktuje o realności, prawdzie, świecie, przestrzeni, czasie, narzędziach, bytach przyrodniczych, języku itp.? Z całą pewnością ani ja, ani człowiek nie jest narzędziem ani całym światem. Dlatego wydaje się, że rację ma Bogdan Baran, mówiąc: Mimo że «przygotowawcza», analityka ta nie stanowi, wbrew powierzchownym opiniom, etapu na drodze do owego «sensu bycia», który ontologia osiągałaby tylko na «okrężnej» drodze poprzez jestestwo (Dasein). Analityka jestestwa jest już takim badaniem sensu bycia, gdyż sens ten odnajdujemy tylko w jestestwie jako przez nie rozumiany 6. Jeśli więc Dasein nie traktuje o człowieku, to dlaczego Heidegger mimo to mówi o ludzkim Dasein, tak jakby istniało jeszcze Dasein zwierzęce lub boskie? 7 Po opublikowaniu Sein und Zeit filozof próbuje uściślić temat tej rozprawy, twierdząc, że nie zajmuje się ona człowiekiem, lecz Dasein w człowieku. Człowiek jako byt może być na sposób czegoś tylko obecnego wtedy mianowicie, kiedy rozpatruje się go jako byt fizyczny czy byt biologiczny. Przynajmniej tak się na pierwszy rzut oka wydaje. Mówiąc o Dasein w człowieku, Heidegger traktuje je jako pewien wyróżniony sposób bycia człowieka. Jednakże i tu pojawia się jakaś nieznośna ekwiwokacja Dasein nie 5 Tamże, s B. Baran, Przedmowa, (w:) M. Heidegger, Bycie i czas, dz. cyt., s. XVIII XIX. 7 O menschliche Dasein mówi Heidegger na przykład w Kant und das Problem der Metaphysik, Vittorio Klostermann Verlag, Frankfurt am Main 1951, s. 1, 41, 42; wyd. pol.: M. Heidegger, Kant a problem metafizyki, tłum. B. Baran, PWN, Warszawa 1989, s. 7, 49, 50. Heidegger ustosunkowuje się do sformułowania ludzkie Dasein w Beiträge zur Philosophie: M. Heidegger, Gesamtausgabe, III. Abteilung: Unveröffentliche Abhandlungen, Band 65: Beiträgen zur Philosophie (Vom Ereignis), Vittorio Klostermann Verlag, Frankfurt am Main 2003, s ; wyd. pol.: M. Heidegger, Przyczynki do filozofii, tłum. B. Baran, J. Mizera, Wyd. Baran i Suszczyński, Kraków 1996, s. 280. Kim jest Dasein? 259 jest przecież byciem człowieka, lecz do tej pory przynajmniej tak to rozumieliśmy wyróżnionym bytem. Bycie bytu samo nie «jest» bytem (6/8). To, że jednak Dasein może być rozumiane jako bycie, a nie byt, potwierdza wiele wypowiedzi Heideggera, także tych pojawiających się na łamach Bycia i czasu. Interpretacja Dasein jako bycia narzuca się zwłaszcza na podstawie późniejszych wypowiedzi Heideggera, w których nie mówi on już o Dasein w człowieku, lecz o człowieku w Dasein. Dasein jako Da-sein to prześwit miejsce w samym bycie, w które człowiek może w przyszłości wejść, lecz nie musi 8. Z czego wynika ta ekwiwokacja? Termin Dasein wprowadza Heidegger na oznaczenie szczególnego bytu, który ma tę specyfikę, że rozumie bycie. Zarezerwowanie tego pojęcia dla bytu ludzkiego nie jest jedyną zmianą w stosunku do tego, jak to pojęcie funkcjonowało w niemieckiej tradycji filozoficznej, w której jak pamiętamy używane ono było dla oznaczenia rzeczywistego istnienia dowolnego bytu. Istotniejsza zmiana polega na tym, że Heidegger stosuje to pojęcie do jednego z bytów, gdy tymczasem wcześniej odnosiło się ono do charakterystyki samego bycia. Innymi słowy, idąc za Heideggerowskim rozróżnieniem bycia i bytu, można powiedzieć, że wcześniej Dasein oznaczało bycie jakiegoś dowolnego bytu, bycie mające postać obecności, u Heideggera natomiast oznacza ono sam byt, któremu przysługuje bycie o charakterze egzystencji. Egzystencja jest byciem Dasein. Jednakże już w Byciu i czasie Heidegger stwierdza, że Dasein jest czystym wyrazem bycia, że Dasein to bycie człowieka, co sygnalizuje, że późniejsze otwarte traktowanie Dasein jako sposobu bycia człowieka niedaleko odbiega od tego, jak Heidegger rozumie je w swym głównym dziele. Oznacza to wszak, że różnica ontologiczna między bytem a byciem w przypadku Dasein ulega swego rodzaju rozmyciu. Czy dlatego, że Dasein samo jest tą różnicą, która odróżniając jedno od drugiego, jednocześnie odnosi je do siebie nawzajem? O tym jednak, że Dasein nie jest byciem, lecz bytem, przekonuje wyraźne określenie przysługującego mu bycia, względem którego stąd wynikać mogą nasze bieżące trudności interpretacyjne Dasein zachowuje szczególną bliskość. Termin Dasein został wybrany na oznaczenie tego bytu jako czysty wyraz bycia (Sein) (11/16). Oznacza to, że «istota» Dasein tkwi w jego egzystencji. Egzystencja zatem to bycie bytu imieniem Dasein. I dalej Heidegger wyjaśnia: To, czym jest (Was-sein) (essentia) tego bytu, o ile w ogóle o tym można mówić, musi zostać pojęte na podstawie (aus) jego bycia (existentia). Przy tym właśnie pozostaje ontologicznym zadaniem pokazanie, że jeśli wybieramy dla bycia tego bytu określenie egzystencja, to tytuł ten nie ma i nie może mieć ontologicznego znaczenia tradycyjnego 8 M. Heidegger, Przyczynki do filozofii, dz. cyt., s. 277. 260 terminu existentia. Zgodnie z tradycją existentia oznacza ontologicznie tyle co bycie obecnym (Vorhandensein), a więc sposób bycia, który bytowi o charakterze Dasein istotnie nie przysługuje. Unikniemy pomieszania, jeśli dla tytułu existentia będziemy używać zawsze interpretującego wyrażenia obecność (Vorhandenheit), natomiast egzystencję jako określenie bycia przypiszemy jedynie Dasein (42/53). Heidegger mówi również, że w przypadku Dasein mamy do czynienia z prymatem existentia przed essentia (43/54). Co to oznacza? Heidegger uważa, że existentia oznacza tyle co obecność (Vorhandenheit). Jednakże w tym określeniu skrywa się pewna dwuznaczność. Heidegger interpretuje obecność jako sposób bycia, który przeciwstawia on innemu sposobowi bycia, jakim jest egzystencja w nowym tego słowa rozumieniu. Egzystencja jest mianowicie sposobem bycia Dasein czy też jego istotą. Słusznie Heidegger zauważa, że w języku tradycyjnej ontologii existentia nie oznacza wcale sposobu bycia, lecz samo faktyczne istnienie, bycie tu-oto, znajdowanie się, a więc nie obecność, lecz bycie obecnym (Vorhandensein). Obecność jest sposobem bycia, bycie obecnym jest tożsame z rzeczywistym bytowaniem. Są to dwie różne rzeczy, tymczasem powyższa wypowiedź Heideggera, dostrzegając tę różnicę, stara się ją na końcu niejako unieważnić. Podczas swego wykładu z roku 1927 stwierdza on wprost: Różnica między realitas, ewentualnie essentia, a existentia nie pokrywa się zatem z różnicą ontologiczną, lecz znajduje się po stronie jednego z członów tej różnicy, tzn. ani realitas, ani existentia nie są bytem, lecz obie stanowią właśnie strukturę bycia 9. Jedynym, co najwyżej historycznie uzasadnionym, powodem utożsamienia tego, co obecne, i samej obecności, jest powołanie się na filozofię Dunsa Szkota. I rzeczywiście, podczas wspomnianego wykładu, omawiając różne średniowieczne koncepcje różnicy między essentia a existentia, odnośnie do jej rozumienia zaproponowanego przez Dunsa Szkota, Heidegger stwierdza: Gdzie jest coś obecnego (etwas Vorhandendes), tam jest obecność (Vorhandenheit) 10. Dla Dunsa Szkota existentia jest modalnością essentia. Jeśli Heidegger pojęcie existentia rezerwuje dla sposobu bycia, co jednak zgadza się tylko z użyciem tego pojęcia w ramach ontologii esencjalnych, i przeciwstawia temu pojęciu rozumianą również jako sposób bycia, a więc na tym samym poziomie ontologicznym własną Existenz, to czyni tak dlatego, że w ten sposób oddala on możliwość takiej interpretacji mówienia o istocie Dasein, tkwiącej w egzystencji, jakoby istota Dasein była tym samym co jego faktyczne istnienie. Prymat egzystencji 9 M. Heidegger, Gesamtausgabe, II. Abteilung: Vorlesungen , Band 24: Die Grundprobleme der Phänomenologie, hrsg. F.-W. von Herrmann, Verlag von Vittorio Klostermann, Frankfurt am Main 1975, s. 109; wyd. pol.: M. Heidegger, Podstawowe problemy fenomenologii, tłum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2009, s Tamże, s. 132; wyd. pol.: s. 101. Kim jest Dasein? 261 przed esencją nie oznacza jak by mogło się na pierwszy rzut oka wydawać że konkretna egzystująca jednostka jest czymś wcześniejszym i ważniejszym niż porządek istot (Kierkegaard). Gdy Heidegger mówi, że istota Dasein, jego materialna treść (realitas), nie zawiera się w jego konkretnym istnieniu, lecz w naturze jego bycia, to wypowiedź ta nie opuszcza dziedziny czystych eidos. Oczywiście zalecana jest tu wyjątkowa ostrożność. Przez zabieg opróżnienia Dasein z jakiejkolwiek materialnej treści (np. człowiek, duch, dusza, ciało, osoba) nie tylko pojęcie egzystencji, ale również pojęcie istoty nabiera nowego znaczenia. Ponieważ, zdaniem Heideggera, w przypadku Dasein czy tylko w tym przypadku? istota tkwi w istnieniu, nie tylko opozycja essentia i existentia traci większy sens, ale jeśli w ogóle o tym można mówić modyfikacji ulegają także poszczególne jej człony: egzystencja przestaje być tożsama z konkretnym istnieniem, istota zaś z oddzieloną od bycia treścią definicji. Co jednak należy pozytywnie rozumieć przez egzystencję i istotę, tego na razie nie wiadomo. Tą reinterpretacją pojęcia existentia Heidegger zyskuje coś jeszcze innego. Odmawiając pojęciu existentia sensu faktycznego istnienia, ustawia on swoją definicję Dasein na zupełnie neutralnym stanowisku względem znanego metafizycznego określenia Boga jako bytu, którego istota jest tożsama z jego istnieniem 11. Stwierdzenie, że oto jest byt, do którego istnienia należy istota, nie jest bynajmniej odwróceniem zdania, że istnieje byt, do którego istoty należy istnienie. O ile ten ostatni (Bóg) musi istnieć, o tyle ten pierwszy (Dasein) egzystować właśnie nigdy nie może. Dlaczego? Ponieważ istnieć, tzn. faktycznie egzystować (existieren) (12/17), może tylko konkretna jednostka ja, ty, my. Tymczasem orzekliśmy, że Dasein nie ma sensu haecceitas. Na podstawie powyższych ustaleń wynika chociaż nie możemy być tu niczego pewni że Dasein nie jest ani konkretnym bytem (haecceitas), ani człowiekiem (species), ani samą ontologicznie rozumianą istotą (essentia), ani byciem w sensie faktycznej obecności (existentia). Wiemy, czym Dasein nie jest, nie znamy jednak jego pozytywnych określeń. Przyjmijmy chociaż na podstawie tego, co mówi Heidegger, może budzić to uzasadnione wątpliwości że Dasein jest wyróżnionym bytem, tzn. czymś pomiędzy essentia a haecceitas. Ażeby uzyskać bliższe określenia, co znaczy być bytem na miarę Dasein, wybieramy drogę okrężną: zamiast bezpośrednio celować w naturę Dasein, postaramy się rozpatrzyć, w jakim stosunku pozostaje ono, z jednej strony, do bycia w sensie egzystencji, z drugiej do bytu w sensie czegoś konkretnego (ja, my). Traktujemy te dwie kwestie jako ściśle ze sobą powiązane. 11 Mówi o tym Heidegger wprost w Brief über den Humanismus, (w:) tenże, Wegmarken, Vittorio Klostermann Verlag, Frankfurt am Main 2004, s. 327; wyd. pol.: M. Heidegger, List o humanizmie, tłum. J. Tischner, (w:) M. Heidegger, Znaki drogi, tłum. różni, Spacja, Warszawa 1999, s. 282. 262 To, że Heidegger miał świadomość trudności związanych z określeniem stosunku Dasein wobec, z jednej strony, jego bycia, a z drugiej bytu, pokazują wyjaśnienia, które zawiera cytowany już wykład z roku 1928 (Metaphysische Anfangsgründe der Logik im Ausgang von Leibniz). Przynosi on ważne dopowiedzenia, których od dłuższego czasu poszukujemy. Dotyczą one w pierwszej kolejności stosunku Dasein do bytu w sensie haecceitas. Heidegger zauważa mianowicie, że Dasein cha
Similar documents
View more...
Search Related
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks