Please download to get full document.

View again

of 35
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.

Fenomenologia jako możliwość filozofii dramatu Józefa Tischnera

Category:

Education

Publish on:

Views: 3 | Pages: 35

Extension: PDF | Download: 0

Share
Related documents
Description
Fenomenologia jako możliwość filozofii dramatu Józefa Tischnera Moim Najbliższym NR 2970 Agnieszka Wesołowska Fenomenologia jako możliwość filozofii dramatu Józefa Tischnera Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego
Transcript
Fenomenologia jako możliwość filozofii dramatu Józefa Tischnera Moim Najbliższym NR 2970 Agnieszka Wesołowska Fenomenologia jako możliwość filozofii dramatu Józefa Tischnera Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego Katowice 2012 Redaktor serii: Filozofia Andrzej Kiepas Recenzent Aleksander Bobko Publikacja będzie dostępna po wyczerpaniu nakładu w wersji internetowej: Śląska Biblioteka Cyfrowa Wiara i rozum (Fides et Ratio) są jak dwa skrzydła, na których duch ludzki unosi się ku kontemplacji prawdy. Encyklika Fides et Ratio Ojca Świętego Jana Pawła II Wstęp Filozofia, nie mogąc znaleźć się u szczytu nauk jako ich korona, zapragnęła znaleźć się u ich podstawy, jako fundament. Czy rzeczywiście to się jej udało? Jedno jest pewne: nawet jeżeli nie powiódł się fenomenologii ten ambitny zamiar, uświadomiła ona wszystkim, że nadszedł czas czas refleksji nad podstawami 1. Kryzys nauki w czasie, w którym tworzy Husserl, sprawia, że konieczny staje się ponowny namysł oraz rewizja podstaw samej filozofii. W wyniku tego namysłu powstaje Husserlowska fenomenologia, która okazuje się projektem prowadzącym do odsłonięcia sensotwórczego źródła wszelkich dziedzin bytowych, jakim jest transcendentalna świadomość, projektem polegającym na problematyzacji tego, co w naturalnym świecie uchodzi za samozrozumiałe (oczywiste), na wyjaśnianiu tego, co wstępnie dane w świetle konstytuującego źródła. Należy nadmienić, że Husserlowska fenomenologia to nie tylko postępowanie, systematyczny opis, lecz nade wszystko szczególna atmosfera filozoficzna, znamionująca charakter filozofii XX wieku. Z fenomenologii Husserla czerpią inspiracje lub nawiązują do niej różne nurty rozwijające się w minionym wieku (warto wymienić przede wszystkim takie nurty, jak: egzystencjalizm, hermeneutyka, filozofia dialogu). 1 J. Tischner: Horyzonty fenomenologii Husserla. W:Filozofia współczesna. Red. J. Tischner. Kraków 1989, s. 38. 8 Wstęp Dziedzictwo, jakie pozostawił twórca fenomenologii w postaci filozoficznych tez i problemów, podejmują kontynuatorzy jego myśli, którzy przeprowadzając badanie różnych fenomenów, wychodząc od analizy różnych rodzajów doświadczenia, rozwijają (poszerzają) w rezultacie swych badań projekt fenomenologii. W nurt kontynuacji myśli Husserlowskiej wpisuje się również Józefa Tischnera filozofia dramatu, przy czym wstępnego projektu tej filozofii można doszukać się we wczesnym, fenomenologicznym okresie twórczości polskiego filozofa. Uwzględnienie rozważań Tischnera, jakie przeprowadza w tym okresie, rzuca światło na jego późniejszą twórczość i jednocześnie pozwala wypełnić lukę, jaką jest brak w literaturze przedmiotu opracowań dotyczących tego okresu. W pierwszych pracach: doktorskiej oraz habilitacyjnej, rozprawach par excellence fenomenologicznych, Tischner podejmuje, a zarazem rozwija myśl Husserla. Już w swej rozprawie doktorskiej Ja transcendentalne w filozofii Edmunda Husserla (opublikowanej w całości 2 dopiero w 2006 roku w tomie rozpoczynającym edycję Dzieł zebranych Józefa Tischnera, zatytułowanym Studia z filozofii świadomości 3 ), Tischner okazuje się kontynuatorem myśli niemieckiego filozofa, podejmując zarazem w ramach rozwijanego wywodu wątek krytyki koncepcji innych niż Husserlowska. Kolejną pracą Tischnera z zakresu filozofii świadomości jest rozprawa habilitacyjna, zatytułowana Fenomenologia świadomości egotycznej (ukończona w 1971 roku, wydana drukiem również w 2006 roku w tym samym tomie). Należy podkreślić, że nieujawnione 2 Należy zaznaczyć, że fragmenty rozprawy doktorskiej J. T ischn e r a opublikowane zostały w latach w postaci następujących artykułów: Ja transcendentalne w filozofii Edmunda Husserla. Studia Theologica Varsaviensia 1964, nr 1/2, s ; Czym jest ja transcendentalne?. W: Szkice filozoficzne. Romanowi Ingardenowi w darze. Red. Z. Żarnecka. Warszawa Kraków 1964; Strukturalne zagadnienia refleksji i spostrzeżenia immanentnego w świetle niektórych tez Edmunda Husserla. Studia Philosophiae Christianae 1966, nr 1, s J. Tischner: Studia z filozofii świadomości. Kraków 2006. Wstęp 9 dotąd w całości (publikowane jedynie w postaci fragmentarycznej 4 ) analizy Tischnera, zawarte w tej rozprawie, stanowią nie tylko dowód historycznej żywotności, aktualności fenomenologii, lecz także przyczyniają się do rozwoju problematyki fenomenologicznej, w szczególności problematyki filozofii świadomości. Chodzi tu nie tyle o subtelność oraz wnikliwość analiz czy trafność opisu fenomenów, ile o samą wartość badawczych rezultatów, o twórczy wkład Tischnera w rozwój problematyki fenomenologicznej, mianowicie: oryginalną koncepcję ja aksjologicznego oraz aksjologicznej przestrzeni życia ja, koncepcję procesu solidaryzacji egotycznej, ujęcie świadomości jako sfery konscjentywnej oraz uwyraźnienie możliwości przedrefleksyjnego ujęcia ja. W odniesieniu do Tischnerowskich analiz, przedstawionych we wspomnianych rozprawach, zaznaczmy, że w ramach rozważań podejmowanych w niniejszej pracy na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, że zarówno w rozprawie Ja transcendentalne..., jak i w Fenomenologii świadomości egotycznej można doszukać się zaczątków projektu filozofii dramatu. Tischner, nawiązując do Heideggera, pojmuje fenomenologię nie jako jeden z wielu kierunków filozoficznych, rozpoznawalnych na mapie współczesnej filozofii, lecz jako ciągle aktualną możliwość myślenia, otwierającą nowe horyzonty filozofowania. Sam Heidegger w następujący sposób określa fenomenologię: Wydaje się, że czas filozofii fenomenologicznej przeminął. Posiada ona wartość jako coś minionego, co już tylko w sensie historycznym figuruje obok innych kierunków filozoficznych. W swojej swoistości fenome- 4 Chodzi o następujące artykuły J. T ischnera opublikowane w latach : Gnozeologiczny podmiot poznania. Analecta Cracoviensia 1969, T. 1, s. 9 20; Typowe odmiany pierwotności resp. wtórności. Analecta Cracoviensia 1970, T. 2, s ; Impresje aksjologiczne. Znak 1970, nr 2/3, s ; Aksjologiczne podstawy doświadczenia ja jako całości cielesno-przestrzennej. Logos i Ethos 1971, s ; Solidaryzacja i problem ewolucji świadomości. W:Studia z teorii poznania i filozofii wartości. Red. W. Stróżewski. Wrocław 1978. 10 Wstęp nologia jako taka nie jest kierunkiem. Jest zmieniającą się w czasie i tylko dzięki temu otwartą możliwością myślenia, pozostawioną do spełnienia przez myślących. Jeśli fenomenologia zostanie tak rozumiana i potraktowana, będzie mogła zniknąć jako hasło na korzyść rzeczy myślenia, której wyjawienie pozostanie tajemnicą 5. Z kolei w Byciu i czasie czytamy: Objaśnienia wstępnego pojęcia fenomenologii wskazują, że to, co w niej istotne, nie polega na dążeniu do urzeczywistnienia się w postaci jakiegoś»kierunku filozoficznego«. Wyżej od rzeczywistości stoi możliwość. Zrozumienie fenomenologii polega wyłącznie na ujęciu jej jako możliwości 6. W nurt pojmowania fenomenologii jako otwartej możliwości myślenia wpisuje się Tischner, nawiązując wprost w tekście Fenomenologia i hermeneutyka do Heideggerowskiego rozumienia fenomenologii jako możliwości 7. Potraktowanie fenomenologii jako otwartej możliwości myślenia pozwala Tischnerowi odsłonić charakterystyczne rysy tej filozofii, które świadczą zarazem o jej Husserlowskiej proweniencji. Po pierwsze, fenomenologia jest asystemowa i jako taka stanowi klasyczny przykład myślenia problemowego w Hartmannowskim sensie. Po drugie, fenomenologia, formułując zasadę wszystkich zasad jako zasadę oczywistości czy źródłowego doświadczenia, unika naturalistycznego zawężenia pojęcia doświadczenia, maksymalnie rozszerzając jego zakres, a w konsekwencji rozróżniając wiele rodzajów doświadczenia. Dzięki 5 M. Heidegger: Moja droga do fenomenologii. Przeł. C. Wodzińs k i. Aletheia 1990, nr 1 (4), s. 81. Zob. także J. T ischner: Fenomenologia i hermeneutyka. W: Jak filozofować? Studia z metodologii filozofii. Red. J. Kmita i J. Topolski. Warszawa 1989, s M. Heidegger: Bycie i czas. Przeł. B. B a r a n. Warszawa 1994, s. 54. Również Paul Ricoeur, rozważając kwestię fenomenologii hermeneutycznej, pokazuje możliwości samej fenomenologii, fenomenologii, która, jak pisze, pozostaje nieprzekraczalnym założeniem hermeneutyki. P. R i - coeur: Fenomenologia i hermeneutyka: Wychodząc od Husserla. Przeł. M. Drwięga. W: Fenomenologia francuska. Rozpoznania. Interpretacje. Rozwinięcia. Red. J. Migasiński i I. Lorenc. Warszawa 2006, s J. Tischner: Fenomenologia i hermeneutyka..., s Wstęp 11 temu sama fenomenologia funduje możliwość otwierania własnych horyzontów na nieskończenie nowe obszary sensu, to znaczy badania bardzo różnorodnych fenomenów. Po trzecie, celem badań fenomenologicznych jest odsłonięcie korelacji zachodzącej między podmiotem i przedmiotem, między świadomością i bytem, i dlatego fenomenologii nie można sprowadzić do samej tylko teorii poznania, pozostaje ona bowiem otwarta na problematykę ontologiczną czy wręcz metafizyczną. Z takim rozumieniem filozofii Husserla ma związek, zaznaczający się już w pierwszym okresie filozofowania Tischnera, proces rozwijania myśli niemieckiego filozofa i tym samym odsłaniania możliwości fenomenologii. Możliwości te są przy tym znakiem wewnętrznej potencjalności fenomenologii, potencjalności, otwierającej się jako rezultat rozwinięcia myśli implicite wyrażonej przez Husserla. Wielkością fenomenologii Husserla zauważa Tischner było to, że związał się z ideą racjonalności pojętą jako [...] coś do dalszego uściślania, jako temat nieustannych refleksji krytycznych, podejmowanych w imię samej racjonalności. Dzięki temu fenomenologia stała się bardziej filozofowaniem niż filozofią. Wydaje się, że cały późniejszy rozwój fenomenologii jest ilustracją tej elementarnej prawdy 8. Z namysłu nad Tischnerowskim rozumieniem fenomenologii wypływa temat, jaki podejmujemy w niniejszej rozprawie. Praca, którą prezentujemy, poświęcona jest fenomenologicznej podstawie Tischnerowskiej filozofii dramatu. Próba rekonstrukcji projektu Tischnera dokonana z perspektywy fenomenologicznej wymaga postawienia pytania, jakie są możliwości samej fenomenologii, możliwości zapewniające otwarcie na dramatyczny wymiar sensu. Z tak postawionego pytania wyrasta zamysł niniejszej pracy, której celem jest ukazanie tych wątków myśli Tischnera, które obecne 8 J. Tischner: W kręgu myśli Husserlowskiej. W:Filozofia współczesna. Red. J. Tischner. Kraków 1989, s. 60. 12 Wstęp już na wczesnym etapie filozofowania, stanowią zapowiedź oryginalnej postaci jego filozof i i. O wyborze zakresu prezentowanej w niej problematyki zadecydowały dwa względy: po pierwsze, Tischner wypracował swój filozoficzny warsztat, analizując teksty Husserla (rezultatem tych analiz są dwie wspomniane rozprawy polskiego filozofa: doktorska oraz habilitacyjna); po drugie, fenomenologiczne analizy, przeprowadzone przez Tischnera we wczesnej fazie twórczości filozoficznej, analizy, w których można doszukać się początków własnej, dojrzałej już myśli polskiego filozofa, rzucają światło na sam projekt filozofii dramatu. Z jednej strony niniejsza praca stanowi zatem próbę u k a - zania fenomenologii jako możliwości filozofii dramatu (jej pierwotnej inspiracji), przy czym podkreślmy chodzi tu wyłącznie o fenomenologię Husserla, z drugiej zaś próbę nakreślenia wykładni, jaką sama fenomenologia zyskuje w myśli Tischnera. Niezależnie od poglądów reprezentowanych przez Ingardena, swego nauczyciela, odkrywając istotny sens redukcji i tym samym szczególną rolę świadomości transcendentalnej, Tischner stwierdza dobitnie, że zamiarem Husserla było rozwijać fenomenologię na płaszczyźnie indyferentnej zarówno na idealizm metafizyczny, jak metafizyczny realizm 9,iwkonsekwencji rozwija własną interpretację fenomenologii 10. Analizy, na jakich opierają się rozważania 9 J. Tischner: Horyzonty fenomenologii Husserla. W: Filozofia współczesna..., s Na marginesie warto nadmienić, że jak pisze sam Tischner przeciwko uznawaniu Husserla za»idealistę metafizycznego«swój protest wnoszą polscy uczniowie Ingardena. J. T ischner: W kręgu myśli Husserlowskiej. W: Filozofia współczesna..., s. 46. Tischner wspomina w tym kontekście: [...] bodaj pierwszym, który polemizował u nas z Ingardenem w tej sprawie, był jego uczeń Jan Szewczyk. Polemika ta znalazła swój wyraz w recenzji z dzieła Ingardena pt. Z badań nad filozofią współczesną, jaką J. Szewczyk opublikował na łamach»studiów Filozoficznych«w 1966 r., nr 2. J. Tischner: W kręgu myśli Husserlowskiej..., s. 61, przypis 5. Zarówno w rozumieniu Tischnera, jak i Szewczyka Ingardenowska wykład- Wstęp 13 zawarte w niniejszej pracy, będącej realizacją zamiaru przedstawienia samej myśli Tischnera in statu nascendi, mają charakter par excellence historycznofilozoficzny, ponieważ analizując relację między fenomenologią i filozofią dramatu, podejmujemy próbę ukazania rezultatów filozoficznych dociekań od strony punktu ich wyjścia, jakim jest początkowa inspiracja, czyli próbę dotarcia do tradycji filozoficznej będącej początkową inspiracją omawianych wątków problemowych. Jeśli chodzi o filozoficzną twórczość Tischnera, to tradycją, w której znajduje ona swe pierwotne zakorzenienie, jest Husserlowska fenomenologia. Należy zatem wskazać istotne zawężenie zakresu analiz zawartych w niniejszej rozprawie. Z wyborem zakresu podejmowanych tu rozważań, których celem jest rozpatrzenie wpływu myśli Husserla na rozwój filozoficznego projektu Tischnera, wiąże się konieczność ich ograniczenia, ograniczenia będącego zamiarem celowym. Zaznaczamy tym samym, że poza zasadniczym nurtem naszych rozważań pozostawiamy wpływ myśli wszystkich pozostałych filozofów, których koncepcje również znacząco przyczyniły się do rozwoju filozofii Tischnera. Wymieńmy między innymi św. Augustyna, Kartezjusza, Immanuela Kanta, Wilhelma Friedricha Hegla, Sørena Kierkegaarda. Problemem, któremu należałoby bez wątpienia poświęcić odrębne rozważania, jest kwestia nawiązań do neokantyzmu, zwłaszcza do przedstawicieli szkoły badeńskiej podejmujących problematykę aksjologiczną. Osobnego opracowania wymagałoby również uwzględnienie wpływu myśli filozoficznej każdego z tych filozofów, którzy twórczo odnoszą się do fenomenologii Husserla, czyli między innymi Maxa Schelera, nia Husserla fenomenologii transcendentalnej (traktowanie fenomenologii transcendentalnej jako filozofii idealistycznej jako idealizmu metafizycznego) równoznaczne jest z zapoznaniem właściwego sensu nie tylko transcendentalizmu, lecz także istoty fenomenologii projektowanej przez Husserla. Szewczyk oraz Tischner eksponują doniosłe znaczenie redukcji fenomenologicznej, której zrozumienie oraz przeprowadzenie otwierają dostęp do niewyczerpywalnych badań, do sfery samoprezentującej świadomości. 14 Wstęp Romana Ingardena, Martina Heideggera, Gabriela Marcela, Emmanuela Lévinasa, Paula Ricoeura. W odniesieniu do szerokich inspiracji warto zaznaczyć, że w procesie przejścia od fenomenologii do filozofii dramatu istotne miejsce zajmują także inne nieanalizowane w niniejszym studium źródła i konteksty. Oprócz inspiracji biblijnych (Kain, Abel, Abraham), mitologicznych (Gyges, Odys) czy też literackich (teksty Szekspira, Dostojewskiego, Tołstoja, Norwida) należy wspomnieć również o wpływie tekstów Antoniego Kępińskiego z zakresu psychiatrii oraz dotyczących psychoanalizy tekstów Sigmunda Freuda. Zaakcentujmy zatem, że fenomenologia pozostaje dla filozofii dramatu wyłącznie inspiracją, która nie wyczerpuje zakresu możliwych jej filozoficznych odniesień. Przyjęte w naszej pracy ograniczenie uznajemy tym samym za zabieg niezbędny, pozwalający na wyróżnienie jednej z możliwych inspiracji, mianowicie inspiracji pierwotnej, początkowej, jaką w perspektywie rozwoju filozofii Tischnera stanowi fenomenologia Husserla. Przyjęcie takiej perspektywy badawczej umożliwia sformułowanie tezy, że f ilozoficzny projekt dramatu, idea rozdarcia istoty dramatycznej (udramatyzowania egzystencji) znajduje swe zakorzenienie w fenomenologicznej koncepcji Husserla. Chcąc dowieść słuszności tej tezy, zmierzając zarazem do tego, by ukazać filozofię dramatu w nowym świetle, to znaczy przez pryzmat jej pierwotnej inspiracji, należy zatem najpierw cofnąć się do początkowej (fenomenologicznej) drogi filozoficznej, w której łonie rodzi się zamysł samej filozofii dramatu. W podejmowanych tu rozważaniach zamierzamy doszukać się zaczątków oryginalnej myśli Tischnera w jego rozumieniu fenomenologii. Z tego przekonania czerpie swe uzasadnienie tytuł oraz temat pracy, w której podejmujemy próbę z jednej strony s p o j r z e - nia na architektonikę twórczości filozoficznej Tischnera przez pryzmat początku, z drugiej stro- Wstęp 15 ny rekonstrukcji rozwoju jego myśli z perspektywy fenomenologicznej. Ujawnia się tym samym kolejny cel niniejszej pracy, a mianowicie próba spojrzenia na sam proces ewolucji myśli Tischn e r a, myśli rozwijanej początkowo w postaci zarysu fenomenologii świadomości egotycznej, następnie stopniowo przekształcającej się w oryginalny projekt filozoficzny, naszkicowany we wstępnej postaci w Filozofii dramatu. Należy w tym kontekście podkreślić, że przyjęte tu rozumienie filozofii dramatu jako efektu stopniowego rozwoju myśli Tischnera wymaga uwzględnienia również tych tekstów polskiego filozofa, w których można odnaleźć istotne wątki związane z jego projektem 11. Dopiero analiza, w której bierze się pod uwagę stopniowy rozwój filozofii Tischnera, umożliwia przedstawienie projektu filozofii dramatu w rzetelny sposób, bez uproszczeń. Podkreślmy w tym kontekście, że ujęcie filozofii dramatu, prezentowane w niniejszej pracy, będące rezultatem realizacji celu odsłonięcia tych aspektów filozofii dramatu, które świadczą o jej związkach z fenomenologią, stanowi wyłącznie jedną z możliwych dróg analizy istotnej części twórczości Tischnera. Niemniej jednak samo odczytanie fenomenologii Husserla w filozofii Tischnera, filozofii dramatu przez pryzmat Tisch- 11 Chodzi tu o między innymi o takie teksty J. T ischnera, jak: Egzystencja i wartość. Znak 1972, nr 7/8, s ; Wartości etyczne i ich poznanie. Znak 1972, nr 5, s ; Filozofia i ludzkie sprawy człowieka. Znak 1973, nr 1, s ; Przestrzeń obcowania z Drugim. Analecta Cracoviensia 1977, T. 9, s ; Fenomenologia a socjologia. Znak 1977, nr 9, s ; Fenomenologia spotkania. Analecta Cracoviensia 1978, T. 10, s ; Wiązania nadziei. Znak 1973, nr 9, s ; Śladami Nieskończonego. W kręgu myśli E. Lévinasa. Analecta Cracoviensia 1986, T. 18, s ; Wstęp do filozofii osoby. W: Fermentum massae mundi. Jackowi Woźniakowskiemu w siedemdziesiątą rocznicę urodzin. Agora 1990, s ; Ethos wolności. Znak 1975, nr 2, s ; Między pytaniem a odpowiedzią, czyli u źródeł obiektywizmu. Studia Filozoficzne 1983, nr 5/6, s ; Wezwani do wolności. Znak 1985, nr 1/2, s ; Fenomenologia i hermeneutyka...; Filozofia człowieka dla duszpasterzy i artystów. Kraków 1991. 16 Wstęp nerowskiej wykładni fenomenologii, może przyczynić się do pogłębienia spojrzenia na twórczość oraz filozoficzne dokonania polskiego myśliciela, którego wczesne rozważania (wbrew rozpowszechnianej wówczas w literaturze polskiej Ingardenowskiej wykładni fenomenologii) związane są z namysłem nad transcendentalnym wątkiem filozofii Husserla. Podejmując problematykę późnej myśli Husserla oraz wychodząc od fenomenologii transcendentalnej, wskazując głębokie zakorzenienie w filozofii transcendentalnej, Tischner dopełnia filozoficzny projekt niemieckiego filozofa w rezultacie rozwoju własnej myśli, której punktem wyjścia jest doświadczenie aksjologiczne, a podstawowym poziomem, obszarem pytań filozoficznych okazuje się nie tyle aksjologia, ile agatologia 12. Zapisuje się tym samym w historii filozofii polskiej jako myśliciel nie tylko głęboko zakorzeniony w tradycji filozofii mu współczesnej, lecz przede wszystkim jako ten, który uwzględniając szerokie horyzonty refleksji historycznofilozoficznej, analizując naukową wartość metod filozofii, poszukuje możliwości przezwyciężenia ograniczeń, jakim w jego rozumieniu podlega tomizm, oraz zabiera istotny głos w dyskusji nad aktualnym kształtem klasycznej filozofii Nadmie
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks