Please download to get full document.

View again

of 12
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.

Jarosław Rokicki* Zagrożenia i bezpieczeństwo międzynarodowe w perspektywie teologii politycznej Reinholda Niebuhra

Category:

Entertainment

Publish on:

Views: 9 | Pages: 12

Extension: PDF | Download: 0

Share
Related documents
Description
nr 41 (XVII) BEZPIECZE STWO TEORIA I PRAKTYKA Jarosław Rokicki* Zagrożenia i bezpieczeństwo międzynarodowe w perspektywie teologii politycznej Reinholda Niebuhra Spośród wielu słabych stron protestantyzmu
Transcript
nr 41 (XVII) BEZPIECZE STWO TEORIA I PRAKTYKA Jarosław Rokicki* Zagrożenia i bezpieczeństwo międzynarodowe w perspektywie teologii politycznej Reinholda Niebuhra Spośród wielu słabych stron protestantyzmu najbardziej dotkliwy jest z pewnością brak wrażliwości na społeczną treść egzystencji ludzkiej. W cywilizacji przemysłowej i wieku zagrożenia wojną atomową odnowa kościoła musi uwzględniać pełną świadomość faktu, że wszyscy jesteśmy wciągnięci w cnoty i występki [virtues and vices], zawinienia i obietnice naszego pokolenia. W pewnym sensie prawdą jest, że nie możemy osiągnąć zbawienia dotąd, dopóki wszyscy go nie otrzymamy. [In a sense it is true that we cannot be saved unless we are all saved] 1. Teologia polityczna Być może część czytelników jest zaskoczona tematem mojego artykułu w kontekście problematyki bezpieczeństwa, a zwłaszcza bezpieczeństwa międzynarodowego, które jak się wydaje leży przede wszystkim w polu badawczym nauk politycznych, stosunków międzynarodowych i nauk o bezpieczeństwie najnowszego członka obszaru i dziedziny nauk społecznych zinstytucjonalizowanego na mocy uchwały Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów z 28 stycznia 2011 r. 2 Teologia jest bowiem * Profesor nadzwyczajny doktor habilitowany, Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego. 1 Cyt. za: [dostęp: ]. 2 Uchwała centralnej komisji do spraw stopni i tytułów z dnia 28 stycznia 2011 r. zmieniająca uchwałę w sprawie określenia dziedzin nauki i dziedzin sztuki oraz dyscyplin naukowych i artystycznych, Monitor Polski 2011, nr 14, poz. 149, [dostęp: ]. 43 Jarosław Rokicki trochę z innego świata niż władza, państwo i polityka, militarne i niemilitarne systemy bezpieczeństwa, co w dobie dominacji pragmatycznej definicji prawdy stawia ją poza obszarem pozytywistycznie rozumianego poznania naukowego. W ten sposób jako metodyczna refleksja z powrotem zbliża się do filozofii, z tą jednak różnicą, że miłując mądrość i jej poszukując (gr. φιλέω, phileo kochać, σοφία, sophia mądrość), zakłada możliwość istnienia Boga (gr. θεος, theos Bóg, λογος, logos nauka). Nie jest jednak ani religią, ani religioznawstwem, ponieważ intelektualne założenie o istnieniu Boga nie oznacza jeszcze weń wiary co by łączyło ją z religią, a z drugiej strony nie ma ani ambicji, ani cech poznania empirycznego co czyniłoby z niej rodzaj religioznawstwa. Pomiędzy transcendentalną rzeczywistością Boga a pragmatycznym światem ludzkich działań rozpościera się obszar, na którym obie dziedziny abstrakcyjna teologia i praktyczna polityka się spotykają. Mowa tu o teologii politycznej (czasem teologii publicznej), definiowanej jako gałąź zarówno filozofii politycznej, jak i teologii praktycznej, zajmująca się tym, w jaki sposób koncepcje i pojęcia myśli teologicznej przyczyniają się do formowania dyskursu politycznego, społecznego ekonomicznego i kulturowego 3, lub jako praktyczne korzystanie z teologii w życiu codziennym 4. Związek pomiędzy transcendentalnym a praktycznym można zdefiniować jako połączenie idei i działania. Polega on na tym, że idee mają konsekwencje 5, co znaczy, że kategorie świadomościowe, które pozornie nie mają materialnych desygnatów, takie jak dobro, zło, sumienie, grzech, wolność, niewola, Bóg, szatan, przeznaczenie, łaska, godność, honor, miłość, sprawiedliwość, braterstwo i wiele innych, a ściślej mówiąc ich intersubiektywne definicje operacyjne wpływają na działanie ludzi, jednostkowe i zbiorowe, w ekonomii, polityce, kulturze. Są podstawą systemów aksjonormatywnych i światopoglądów; konstruują fenomenologiczny Lebenswelt, który jest drogowskazem działań ludzi w życiu osobistym i środowisku społecznym; budują systemy polityczne, kultury i cywilizacje. Organizują ludzkie działania, określając ich cel i nadając im sens. Kategorie określające sprawność i skuteczność mają wobec świata wartości charakter instrumentalny poprzez dobór środków i procedur działania ułatwiają bądź utrudniają realizację celów, ale same ich nie określają. Z tego powodu problematyka zagrożenia i bezpieczeństwa, w tym zagrożenia i bezpieczeństwa międzynarodowego nie może wyczerpywać się w obrębie Weberowskiej definicji polityki jako procesów dążenia do udziału we władzy lub do wywierania wpływu na podział władzy czy to między państwami, czy 3 Political theology or public theology is a branch of both political philosophy and practical theology that investigates the ways in which theological concepts or ways of thinking underlie political, social, economic and cultural discourses, [dostęp: ]. W tym miejscu należy wspomnieć o znacząco odmiennej definicji teologii politycznej, której autorem jest Carl Schmitt. W swej książce z 1922 r. pt. Politische Theologie uznał, że wszystkie znaczące koncepcje nowoczesnej teorii państwa są zsekularyzowanymi koncepcjami teologicznymi, co oznacza, że teoria polityczna w dużej mierze odnosi się do państwa (oraz suwerenności) w taki sam sposób, jak teologia do Boga, cyt. za: https://en.wikipedia.org/wiki/sovereignty [dostęp: ]. 4 Practical theology is the practical application of theology to everyday life, wiki/practical_theology [dostęp: ]. 5 Przytaczam tu tytuł książki Richarda M. Weavera, Ideas Have Consequences, Chicago 1948; wyd. pol. Idee mają konsekwencje, tłum. B. Bubula, Kraków Zagrożenia i bezpieczeństwo międzynarodowe w perspektywie teologii politycznej R. Niebuhra też w obrębie państwa między grupami ludzi, jakie ono obejmuje 6, ale musi odpowiadać na pytania takie jak: czemu i komu ta władza ma służyć, jakie realizować cele, dlaczego takie, a nie inne, do czego dążyć, a czego unikać, co jest dobre, a co złe oraz na wiele innych, należących do domen filozofii, etyki, aksjologii, antropologii społecznej, a wśród dziedzin niewymienionych także i teologii. Lokując problem badawczy w powyżej zarysowanym kontekście, za główny cel opracowania uważam przedstawienie teologicznej i jednocześnie antropologicznej wizji kondycji ludzkiej, która w okresie II wojny światowej i w latach zimnej wojny umożliwiała objaśnienie źródeł okropności wojny, holokaustu, tyranii i totalitaryzmu, stanowiąc jednocześnie intelektualną i moralną podstawę mobilizacji potrzebnej do zwycięstwa nad faszyzmem i przeciwstawienia się ekspansji komunizmu. W czasach zagrożenia wojną jądrową i dwubiegunowego podziału świata koncepcja ta była busolą umożliwiającą orientację w chaosie przeciwstawnych poglądów moralnych i działań politycznych. W obrębie filozofii i teologii chrześcijańskiej, zwłaszcza protestanckiej, uważana jest za odpowiedź na świecką, o ile nie ateistyczną, teorię egzystencjalizmu Jean-Paula Sartre a. Autorem tej koncepcji jest Reinhold Niebuhr, amerykański pastor ewangelicki, teolog, filozof, politolog, twórca teologii realizmu chrześcijańskiego, a także jeden z najbardziej wpływowych doradców rządu amerykańskiego w okresie zimnej wojny. Najkrócej rzecz ujmując, była to propozycja realizmu politycznego, który nie pozwalał na porzucenie wysokich pryncypiów etycznych/moralnych [moral] na rzecz krótkoterminowych, praktycznych kompromisów 7. Dodać należy, że Reinhold Niebuhr, poza środowiskiem protestanckim, a przede wszystkim teologów protestanckich, jest w Polsce mało znany 8, dlatego też niniejszy artykuł pozwolę sobie rozpocząć od krótkiego szkicu biograficznego jednego z najważniejszych twórców teologii politycznej połowy XX w. 6 M. Weber, Polityka jako zawód i powołanie, tłum. A. Kopacki, P. Dybel, Kraków 1998, s Ch. Lemert, Why Niebuhr Matters, New Haven 2011, cyt. za: 2012/04/17/the-amorality-of-the-state-an-excerpt-from-why-niebuhr-matters [dostęp: ]. 8 Według mojej wiedzy w języku polskim ukazała sie tylko jedna jego książka: Poza tragizmem: eseje o chrześcijańskiej interpretacji historii, tłum. A. Szostkiewicz, Kraków Niebuhriańskiej koncepcji człowieka poświęcona została także tylko jedna jak dotąd monografia: Leszek Pyra, Antropologiczno-etyczna teoria Reinholda Niebuhra, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków Ponadto osobę oraz główne tezy dorobku amerykańskiego teologa/filozofa/politologa dwukrotnie przedstawił teolog ewangelicki profesor Karol Karski: Teologia protestancka XX wieku, rozdz. VI, Wiara chrześcijańska a problemy społeczne teologia Reinholda Niebuhra, seria Omega, Wiedza Powszechna, Warszawa 1971 oraz: Wiara radykalna. REINHOLD NIEBUHR, rozdział zamieszczony w I tomie pracy zbiorowej pod red. Józefa Majewskiego i Jarosława Makowskiego, Leksykon wielkich teologów XX/XXI wieku, Wydawnictwo WIĘŹ, Warszawa Ponadto omówienie głównych tez jego dorobku: K. Karski, Teologia protestancka XX wieku, rozdz. VI: Wiara chrześcijańska a problemy społeczne teologia Reinholda Niebuhra, Warszawa K. Karski napisał także rozdział o Reinholdzie Niebuhrze pt. Wiara radykalna Reinhold Niebuhr, zamieszczony w I tomie pracy zbiorowej pod red. J. Majewskiego i J. Makowskiego, Leksykon wielkich teologów XX/XXI wieku, Warszawa Zob. też. J. Rokicki, Powrót w czasach kryzysu. Teologia polityczna Reinholda Niebuhra, [w:] Teoretyczne i praktyczne problemy kultury politycznej, red. M. Banaś, Kraków Jarosław Rokicki Reinhold Niebuhr jako duchowny, teolog i polityk Akces ewangelickiego pastora do polityki, zarówno w roli teoretyka i interpretatora procesów politycznych, jak i czynnego działacza politycznego 9, wynikał w dużej mierze z przekonania o konieczności odnowy protestantyzmu w Ameryce w dobie industrialnej i poindustrialnej zmiany społecznej oraz globalizacji polityki międzynarodowej. Odnowa ta miała polegać na zbliżeniu teologii protestanckiej, a szerzej chrześcijańskiej, do ówczesnych problemów życia społecznego i konfliktów klasowych kapitalizmu oraz otwarcia jej (teologii) na opis i wyjaśnienie konfliktów międzynarodowych o skali globalnej, których Ameryka od czasów I wojny światowej była jednym z głównych uczestników. Poglądy Niebuhra ukształtowały się pod wpływem: tradycji teologii ewangelickiej, doświadczenia życiowego, w tym przede wszystkim pracy w roli duszpasterza robotniczej, niemiecko-amerykańskiej parafii Bethel Evangelical Church w Detroit w latach , wydarzeń historycznych i procesów politycznych okresu od wybuchu I wojny światowej do końca lat sześćdziesiątych XX w. Teologia pastora z Detroit wyrastała z klasycznej myśli protestantyzmu zawartej przede wszystkim w nauczaniu św. Augustyna, Marcina Lutra, Jana Kalwina, a w XX w. Karla Bartha, Paula Tillicha, Sørena Kierkegaarda. W okresie dominacji teologii liberalnej pozostał on konserwatystą uznającym ułomność natury ludzkiej, spowodowaną przez grzech pierworodny. Z drugiej strony w swej myśli politycznej i działaniach społecznych uchodził za liberała, a nawet socjalistę. W ten sposób udawało mu się odrzucić dwie skrajności protestantyzmu: całkowitego wycofania się z życia świeckiego z jednej strony, a z drugiej totalnego zanurzenia się w politykę i sprawy świata ziemskiego za pośrednictwem «ewangelii społecznej» 10. W latach po II wojnie światowej, praktycznie do końca lat sześćdziesiątych, myśl teologiczna, etyczna i polityczna Niebuhra, a także jego sposób interpretacji historii miały bardzo duży wpływ na amerykańskie środowiska intelektualne i polityczne. Oprócz polityków i ekspertów należących wraz z Niebuhrem do grupy współzałożycieli ADA (Americans for Democratic Action), takich jak Hubert Humphrey, John Kenneth Galbraith, Joseph P. Lash, Walter Reuter, Eleanor Roosevelt, Arthur Schlesinger Jr., do jego koncepcji nieutopijnego liberalizmu odwoływali się między innymi: Martin Luther King, Hans Joachim Morgenthau, Dietrich Bonhoeffer 11, współtwórcy 9 Niebuhr w latach był członkiem Amerykańskiej Partii Socjalistycznej, a nawet kandydatem w wyborach do senatu stanu Nowy Jork, do którego jednak nie wszedł, zdobywając jedynie 1480 głosów. W okresie wojennym zbliżył się do Demokratów, a nawet został jednym ze współzałożycieli i przewodniczącym Union for Democratic Action, organizacji działającej na rzecz zaangażowania się Stanów Zjednoczonych w II wojnę światową po stronie aliantów (przekształconej w 1947 r. w nawiązującą do programu progresywistów lewicowo-demokratyczną organizację Americans for Democratic Action). Fakty te podaję za: [dostęp: ] oraz [dostęp: ]. 10 [dostęp: ]. 11 Urodzony we Wrocławiu antynazista, pastor ewangelicki, teolog, za swoją działalność został aresztowany, osadzony w KL Buchenwald, na osobisty rozkaz Hitlera został skazany na śmierć i powieszony w KL Flossenbürg 9 kwietnia 1945 r., dwa tygodnie przed wkroczeniem tam Amerykanów. Bonhoeffer poznał Niebuhra w czasie rocznego pobytu stypendialnego w Union Theological Seminary w Nowym Jorku. Fakty te podaję za: [dostęp: ]. 46 Zagrożenia i bezpieczeństwo międzynarodowe w perspektywie teologii politycznej R. Niebuhra doktryny powstrzymywania, znanej jako doktryna Trumana George Kennan i Dean Acheson, wpływowy publicysta polityczny dziennika New York Times James Reston 12 i wielu innych prominentnych polityków i publicystów okresu II wojny światowej i zimnej wojny. W swoim felietonie politycznym na stronie internetowej Moral Man and Immoral Society, poświęconej Niebuhrowi, Krista Tippet komentuje ten fakt w sposób następujący: W okresie swej działalności Niebuhr miał wpływ na prezydentów, sędziów Sądu Najwyższego, aktywistów społecznych i poetów [jego przyjacielem był m.in. znany poeta angielski Wystan Hugh Auden przyp. JR]. Nie można było go zakwalifikować do żadnej kategorii politycznej, albo też inaczej klasyfikowano go alternatywnie jako liberała, jastrzębia, reakcjonistę, pacyfistę. W swoim Liście z więzienia w Birmingham (Letter from a Birmingham Jail) Martin Luther King Jr. cytował Niebuhra [a nie Gandhiego jak się powszechnie uważa przyp. JR] jako źródło rozwijanej przez siebie chrześcijańskiej idei oporu bez użycia siły. Wtedy też prominentni intelektualiści żartowali na temat utworzenia przez nich klubu pod hipotetyczną nazwą Atheists for Niebuhr 13. Antropologia grzechu Zdaniem Niebuhra dialektyczny paradoks zła i dobra w człowieku ma źródło w jego unikatowej pozycji, polegającej z jednej strony na uwięzieniu w naturze i historii, a z drugiej na wyzwalającej duchowości, wynikającej z tego, że jest obrazem Boga, co czyni go zdolnym do autotranscendencji, postawienia samego siebie poza naturą i czasem. Emanacją transcendencji, umożliwiającą ludziom wyjście poza swe cielesne i temporalne ograniczenia, jest samoświadomość (jaźń self). Człowiek dzięki jaźni dostrzega i pojmuje swoją śmiertelność, nie potrafi jednak pokornie znieść swojej niedoskonałości i ograniczoności. Dzięki wolności ducha ma możliwość dokonywania wyborów i planowania swoich działań. Dostrzegając możliwości różnych form unieśmiertelnienia, próbuje przekroczyć sam siebie, co prowadzi go do idolatrii tworzenia fałszywych Bogów i oddawania im czci, w tym także ubóstwienia samego siebie. Jest to wykroczenie przeciwko pierwszemu przykazaniu Dekalogu, a jednocześnie w interpretacji Niebuhra istota grzechu pierworodnego, opisanego w Starym Testamencie jako bunt Adama przeciwko Bogu i próba uzurpacji roli Boga przez człowieka. W ten sposób grzech pierworodny staje się egzystencjalnym składnikiem ludzkiego losu losu każdego człowieka. Grzech pierworodny, według Niebuhra, nie ograniczał się do jednokrotnego, osadzonego w historii aktu nieposłuszeństwa Adama u progu hominizacji, jak to interpretowali teologowie liberalni, ale był, jest i będzie potencjalnym zagrożeniem dla każdej jednostki ludzkiej, opcją z reguły przez nią (jednostkę ludzką) wybieraną, chociaż niekonieczną [dostęp: ]. 13 [dostęp: ]. Sformułowanie Atheists for Niebuhr pozostawiam bez tłumaczenia ze względu na jego wieloznaczność. Może ono oznaczać zarówno Ateiści za Niebuhrem, jak i Ateiści dla Niebuhra. Najprawdopodobniej intencję autorów oddaje to pierwsze sformułowanie, oznaczające, że ateiści popierają Niebuhra i/lub głosowaliby za Niebuhrem. 14 Zapobiec temu może jedynie pełne uznanie własnych ograniczeń człowieka i wykorzystanie daru wolności w obrębie boskich granic konieczności. 47 Jarosław Rokicki Tworząc fałszywych bogów, człowiek popełnia grzech pychy (pride), który ma dwa wymiary: jednostkowy i zbiorowy. W ich ramach Niebuhr wyodrębnia cztery typy pychy: pychę władzy, pychę intelektualną, pychę moralną i pychę duchową (religijną). Pycha władzy prowadzi do autorytaryzmu. Pycha intelektualna jest sublimacją władzy w postaci wiedzy prowadzącej do prawdy, ale też generującej pogardę dla ludzi gorzej wykształconych i pozbawionych możliwości intelektualnego dotarcia do istoty rzeczywistości. Jako klasyczny przykład pychy intelektualnej można przytoczyć wypowiedź Jacka Kurskiego: Z tym Wehrmachtem to lipa, ale jedziemy w to, bo ciemny lud to kupi, która miała być odpowiedzią na pytanie Tomasza Lisa o powody użycia argumentu służby wojskowej w Wehrmachcie dziadka Donalda Tuska w kampanii wyborczej przed wyborami prezydenckimi 2005 roku 15. Pycha moralna, zwana grzechem faryzejskim, polega na przyznaniu sobie atrybutu cnoty prawości/sprawiedliwości, co prowadzi do potępienia tych, którym odmawia się wypełnienia jej standardów, ustanowionych przez własną (moją) jaźń. Pycha duchowa (religijna) jest dzieckiem pychy moralnej. Jej kwintesencją jest samouwielbienie. Rości ono sobie prawo do zrównania własnej prawości/sprawiedliwości z prawością Boga 16. Ten rodzaj pychy często przebiera się w szaty religii i ich kapłanów, uznających się za jedynych sprawiedliwych, namaszczonych przez Boga głosicieli Prawdy. Jak zauważa Niebuhr, większość religii jest jedynie polem bitwy pomiędzy Bogiem a miłością własną (self-esteem) człowieka 17. Wszystkie typy pychy generują zagrożenia dla człowieka. Potęgują się one szczególnie wtedy, gdy pycha przybiera postać kolektywną. Pycha kolektywna nie jest bowiem jedynie prostą sumą jednostkowych egocentryzmów, tylko nową jakością, jednością przekraczającą siłę i ambicję jej połączonych jednostkowych składników. Osoba ludzka w świetle tego poglądu staje się nic nieznaczącym bytem, będącym jednym z wielu trybików machiny społecznej, co pozostawało w zgodzie ze znanym cytatem z Majakowskiego: Jednostka zerem, jednostka bzdurą, sama nie ruszy pięciocalowej kłody, choćby i wielką była figurą 18. Pycha kolektywna znacznie łatwiej niż pycha indywidualna przyjmuje formę idolatrii, a ponadto jej bogowie narody, państwa, klasy społeczne, rasy, grupy etniczne, partie polityczne, religie i inne emanacje kolektywnych egoizmów podporządkowują sobie jednostki ludzkie, wymagają od nich absolutnej lojalności i poświęcenia, powodując rozpłynięcie się indywidualnych jaźni i wolnej woli w kolektywnym przymusie grupy. Konflikty międzygrupowe są zatem u swych źródeł generowane w procesie świadomościowej transcendencji zbiorowości ludzkich, ich form organizacyjnych, 15 Słowa te według dziennikarzy Tomasza Lisa, Wiesława Władyki, Tomasza Wołka i Katarzyny Kolendy- -Zaleskiej, miały zostać wypowiedziane przed nagraniem w studiu radia Tok FM programu porannego 14 października 2005 r. Podaję za: grudnia 2005 [dostęp: ]. 16 Reinhold Niebuhr by Howard G. Patton, A symposium by Five Women on the Seminary Campus, wersja internetowa przygotowana przez Harry ego W. Adamasa i Grace C. Adams, -online.org/showchapter.asp?title=3279&c=2738 [dostęp: maj 2012]. 17 R. Niebuhr, The Nature and Destiny of Man: A Christian Interpretation, New York 1953, t. 1, s W. Majakowski, Włodzimierz Iljicz Lenin, [dostęp: ]. 48 Zagrożenia i bezpieczeństwo międzynarodowe w perspektywie teologii politycznej R. Niebuhra ideologii i systemów politycznych do postaci bogów/idoli, ich absolutyzacji, prowadzącej do pojawienia się wobec nich postaw fundamentalistycznych. Zderzenie się fundamentalizmów, z kolei, prowadzi to do antagonizmów międzygrupowych kulminujących w otwartych konfliktach. Jeżeli proces idolatrii dotyczy podmiotów stosunków międzynarodowych, antagonizmy i konflikty przyjmują postać konfliktów międzynarodowych. Koronnymi przykładami, opisywanymi przez Niebuhra, były tu nazizm kulminujący wybuchem II wojny światowej, komunizm w stalinowskim apogeum dążący do podporządkowania sobie czł
Similar documents
View more...
Search Related
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks