Please download to get full document.

View again

of 20
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.

Klasyfikacja zasobów, walorów i czynników rozwoju lokalnego na przykładzie wybranych gmin województwa kujawsko-pomorskiego

Category:

Documents

Publish on:

Views: 11 | Pages: 20

Extension: PDF | Download: 0

Share
Related documents
Description
Studia Obszarów Wiejskich 2016, tom 44, s komisja obszarów wiejskich polskie towarzystwo geograficzne instytut geografii i przestrzennego zagospodarowania
Transcript
Studia Obszarów Wiejskich 2016, tom 44, s komisja obszarów wiejskich polskie towarzystwo geograficzne instytut geografii i przestrzennego zagospodarowania polska akademia nauk Klasyfikacja zasobów, walorów i czynników rozwoju lokalnego na przykładzie wybranych gmin województwa kujawsko-pomorskiego Classification of resources, values and factors of local development on the example of selected communes of the Kujawsko-Pomorskie Voivodeship Jan Falkowski Uniwersytet Kazimierza Wielkiego Zakład Geografii Społeczno-Ekonomicznej ul. Mińska 15, Bydgoszcz Zarys treści: Artykuł przedstawia klasyfikację zasobów, walorów i czynników rozwoju lokalnego na przykładzie wybranych gmin województwa kujawsko-pomorskiego. W klasyfikacji uwzględniono siedem podstawowych czynników: przyrodnicze, kulturowe, demograficzno-społeczne, ekonomiczne, technologiczne, planistyczne i organizacyjno-samorządowe. W oparciu o uwarunkowania geograficzne (lokalizację przestrzenną), demograficzno-społeczne, ekonomiczną strukturę funkcjonalną oraz wiodącą funkcję najbliższego otoczenia (np. uzdrowiskową, autostradową, parku krajobrazowego itp.) do szczegółowej analizy przyjęto 13 gmin województwa kujawsko-pomorskiego (w tym 8 gmin wiejskich i 5 miejsko-wiejskich). Na podstawie dokumentacji planistycznej, głównie studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego oraz strategii rozwoju dokonano analizy i oceny wyżej wymienionych czynników (walorów i zasobów), ze szczególnym uwzględnieniem mocnych i słabych stron oraz szans i zagrożeń w ich dalszym rozwoju lokalnym. Słowa kluczowe: rozwój lokalny, czynniki, gminy, województwo kujawsko-pomorskie. Klasyfikacja zasobów, walorów i czynników rozwoju lokalnego wsi Rozwój lokalny najczęściej jest definiowany jako proces, w którym władze i instytucje lokalne, przy wykorzystaniu zasobów, walorów i różnorodnych czynników własnych (jak np. przyrodniczych, społecznych, ekonomicznych i infrastrukturalnych) oraz zaangażowaniu zewnętrznego kapitału, stymulują rozwój danej miejscowości, gminy lub większego obszaru, np. kilku gmin (por. Bieńkowska 2013; Blakely 1989; Brol 1998; Myna 1998; Rezsohazy 1998; Parysek 2001; Sekuła 2001, 2004). Dwie zasadnicze kwestie dotyczące rozwoju lokalnego to: 1 różnorodne zasoby, czynniki własne (wewnętrzne) i czynniki zewnętrzne oraz 2 zadania realizowane przez jed- 56 Jan Falkowski nostki lokalne, jako zadania własne i zadania zlecone. Zadania własne (np. gminy) wiążą się przede wszystkim z realizacją takich zadań, jak np. ład przestrzenny i ekologiczny, rozwój infrastruktury społecznej i technicznej, bezpieczeństwo i porządek publiczny. Są one realizowane ze środków finansowych gminy. Z kolei zadania zlecone, jak np. prowadzenie urzędu stanu cywilnego, spis rolny, organizowanie wyborów parlamentarnych są realizowane przez budżet państwa w formie dotacji. Często budżet własny gminy nie jest w stanie pokryć kosztów realizacji zadań własnych i dlatego samorządy lokalne korzystają z różnych środków finansowych, np. z Unii Europejskiej, banków (np. kredyty) lub sektora prywatnego (np. w ramach partnerstwa publiczno-prywatnego PPP). W perspektywie finansowej UE na lata , w ramach rozwoju lokalnego kierowanego przez społeczność (w skrócie RLKS lub w j. angielskim CLLD Community led-local development) wymienia się możliwość korzystania z czterech funduszy: Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW), Europejskiego Funduszu Morskiego i Rybackiego (EFMR), Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego (EFRR) oraz Europejskiego Funduszu Społecznego (EFS). Zasadniczym celem głównie zadań własnych jest modernizacja istniejących oraz kształtowanie nowych wartości, jak np.: produkty, dobra, usługi zaspokajające zapotrzebowanie wewnętrzne i zewnętrzne, zatrudnienie, a także nowe firmy i instytucje tworzące nowe stanowiska pracy, wartości niematerialne, takie jak: wiedza, wyższe kwalifikacje i umiejętności, atrakcyjne propozycje lokalizacyjne, na które składają się czynniki twarde (np. nieruchomości, infrastruktura techniczna) i czynniki miękkie (np. wysokiej klasy środowisko przyrodnicze) (por. Klasik 1996; Brol 1998; Korenik 1998; Sekuła 2004). Podstawą rozwoju lokalnego są głównie zasoby, walory i czynniki lokalne istniejące w obszarze danej jednostki samorządowej. Autorzy zajmujący się problematyką rozwoju lokalnego podają różnorodne podziały tych czynników, dzieląc je przede wszystkim ze względu na zatrudnienie, bazę rozwojową, korzyści miejsca i zasoby wiedzy na: tradycyjne i nowoczesne (Parysek 1997, s. 20) lub ze względu na potrzeby i możliwości na: przyrodnicze, społeczne i ekonomiczne (np. Parysek 1997, s. 21; Domański 2006, s ). Biorąc pod uwagę obszerną literaturę teoretyczną, metodyczną i aplikacyjną (por. Robertson 1987; Blakely 1989; Gruchman i Tarajkowski 1990; Siemiński 1994; Wojtasiewicz 1997; Parysek 2001; Ziółkowski i Goleń 2006; Potoczek i Stępień 2008; Falkowski 2010; Szewczuk i in. 2011; Hełpa-Liszowska 2013; Kiczek i Pompa-Roborzyński 2013; Wójcik i Czapiewski 2015), a także doświadczenie badawcze i planistyczne autora (zwłaszcza w odniesieniu do opracowanych strategii rozwoju gmin miejskich i wiejskich), dokonano szczegółowej klasyfikacji zasobów, walorów i czynników rozwoju lokalnego (tab. 1). W opracowaniach naukowych i planistycznych dotyczących rozwoju lokalnego poszczególnych jednostek samorządowych (np. związanych z planami zagospodarowania przestrzennego, programami inwestycyjnymi, projektami wykorzystania funduszy unijnych itp.) nie znajdziemy tak jednoznacznej klasyfikacji i podziału zasobów, walorów i czynników rozwojowych. Istnieje zatem w literaturze zarówno naukowej, jak i aplikacyjnej duża dowolność określeń i interpretacji. Zauważa się w wielu dokumentach i opracowaniach lokalnych (zwłaszcza planistycznych) wiele niekonsekwencji, lakoniczności i nieprecyzyjności, będącej jak się wydaje wynikiem zbyt słabego merytorycznego i metodycznego przygotowania ich autorów. Często zasoby są ujmowane jako uwarunkowania lub potencjał (np. przyrodniczy, demograficzny, inwestycyjny), a walory łączone Klasyfikacja zasobów, walorów i czynników rozwoju lokalnego (np. przyrodniczo-turystyczne, społeczno-ekonomiczne, ekonomiczno-infrastrukturalne itp.). Przedstawiony w tabeli 1 podział jest próbą systematyzacji, zapewne dyskusyjną (jak np. umieszczenie kapitału ludzkiego w zasobach demograficzno-społecznych, który może być ujmowany też w zasobach ekonomicznych), ale jednocześnie konieczną z punktu widzenia rozpatrywania złożonych problemów rozwoju lokalnego. Tabela 1. Klasyfikacja zasobów, walorów i czynników rozwoju lokalnego Lp. Zasoby Walory Czynniki 1. Przyrody Przyrodnicze 2. Kultury 3. Demograficznospołeczne 4. Ekonomiczne 5. Technologiczne 6. Planistyczne 7. Organizacyjne Źródło: opracowanie własne. Architektonicznourbanistyczne Kapitał ludzki Majątek trwały i finanse Nowe technologie lokalne Planistycznostrategiczne Administracyjnosamorządowe Surowce mineralne, rolnicze i leśne, woda, krajobraz, rezerwaty i pomniki przyrody, ochrona przyrody itp. Obiekty kulturowe: zabytki architektury, miejsca pamięci, muzea i skanseny, stanowiska archeologiczne itp. Struktura wieku i płci, wykształcenie, kwalifikacje, zatrudnienie, migracje itp. Przedsiębiorstwa, zasoby kapitałowe, inwestycje, transport i łączność, usługi, otoczenie biznesu itp. Innowacyjność, konkurencyjność, doradztwo, infrastruktura teleinformatyczna itp. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, strategie rozwoju lokalnego itp. Organizacja i zarządzanie, pozyskiwanie funduszy, projekty inwestycyjne itp. Dobór gmin do analizy czynników rozwoju lokalnego Obszarem analizy jest województwo kujawsko-pomorskie, a w nim 144 gminy, w tym 17 gmin miejskich, 35 miejsko-wiejskich i 92 wiejskie. Na podstawie struktury przestrzennej podstawowych jednostek administracyjnych ich rozmieszczenia geograficznego (w różnych warunkach fizycznogeograficznych i społeczno-ekonomicznych), struktury funkcjonalnej samej gminy, jak i jej otoczenia, do szczegółowej analizy wybrano 13 gmin, w tym 8 gmin wiejskich (Białe Błota, Chełmno, Choceń, Golub-Dobrzyń, Raciążek, Warlubie, Zbiczno i Zławieś Wielka) i 5 miejsko-wiejskich (Barcin, Koronowo, Kruszwica, Skępe i Tuchola) (ryc. 1). Podstawą wyboru były uwarunkowania fizycznogeograficzne (przyrodnicze) oparte o regionalizację J. Kondrackiego (2002), która umożliwiła uwzględnienie gmin położonych m.in. na pojezierzach, w dolinie Wisły, Brdy i Drwęcy oraz w Kotlinie Toruńskiej i na Równinie Inowrocławskiej. Uwzględniono też strukturę użytkowania ziemi w gminach (dane za 2010 r.), w tym udział procentowy użytków rolnych, użytków leśnych i terenów pozostałych. Uwarunkowania społeczno-ekonomiczne (funkcjonalne) zostały oparte na danych statystycznych (głównie z 2010, 2014 i 2015 r.) dotyczących struktury demograficznej (w tym m.in. struktury wieku, płci, przyrostu naturalnego, migracji), struktury społecznej (m.in. zatrudnienia i stopy bezrobocia) oraz czynników ekonomicznych, jak np. liczby podmiotów gospodarczych na 1000 mieszkańców oraz wielkości produktu krajowego brutto na 1 mieszkańca. Wyboru gmin dokonano na podstawie potencjału najbardziej charakterystycznych czynników społeczno-ekonomicznych, od przykładów gmin 58 Jan Falkowski cechujących się wynikami najsłabszymi (np. Choceń) przez średnie (np. Zbiczno) do najbardziej korzystnych (np. Zławieś Wielka). Uwzględniono też wpływ urbanizacji, czyli sąsiedztwo z większym miastem (np. gmina Białe Błota w strefie oddziaływania Bydgoszczy), lub znajdujących się w znacznym oddaleniu od większych miejskich ośrodków (np. Tuchola). Na rozwój lokalny może wpływać też (co uwzględniono w wyborze) położenie w sąsiedztwie autostrady A-1 (Warlubie), zakładów przemysłowych (Barcin), gospodarstw agroturystycznych i terenów rekreacyjnych (Golub-Dobrzyń). W badaniach uwzględniono również oddziaływanie (współpracę z gminami) 20 Lokalnych Grup Działania i 14 Wiosek Tematycznych (ryc. 1). Ryc. 1. Obszar badań, Lokalne Grupy Działania oraz Wioski Tematyczne 1 Obszar badań wg gmin (1 13): 1 Barcin, 2 Białe Błota, 3 Chełmno, 4 Choceń, 5 Golub-Dobrzyń, 6 Koronowo, 7 Kruszwica, 8 Raciążek, 9 Skępe, 10 Tuchola, 11 Warlubie, 12 Zbiczno, 13 Zławieś Wielka. 2 Lokalne Grupy Działania (1 20) wg siedziby Stowarzyszenia LGD: 1 LGD Pojezierze Brodnickie, 2 LGD Trzy Doliny, 3 LGD Bory Tucholskie, 4 LGD Dolina Drwęcy, 5 LGD Dorzecze Zgłowiączki, 6 LGD Czarnoziem na Soli, 7 LGD Gminy Dobrzyńskie (Region Północny), 8 LGD Gminy Powiatu Świeckiego, 9 LGD Gm. Wieczno, 10 LGD Nasza Krajna, 11 LGD Pałuki Wspólna Sprawa, 12 LGD Partnerstwo dla Ziemi Kujawskiej, 13 LGD Razem dla powiatu radziejowskiego, 14 LGD Vistula-Terra Culmensis rozwój przez tradycję, 15 LGD Zakole Dolnej Wisły, 16 LGD Sąsiedzi wokół Szlaku Piastowskiego, 17 LGD Ziemia Gotyku, 18 LGD Gminy Dobrzyńskie (Region Południowy), 19 LGD Partnerstwo dla Krajny i Pałuk, 20 LGD Podgrodzie Toruńskie. 3 Wioski Tematyczne (1 14): 1. Adamkowo Ptasia Wioska, 2. Gzin Wioska Rytuałów, 3. Jabłonka Wioska Jabłoni, 4. Jania Góra Wioska Chlebowa, 5. Krzywogoniec Wioska Grzybowa, 6. Macikowo Wieś Maciejowej Duszy, 7. Nowy Sumin Borowiacka Wioska, 8. Piła-Młyn Wioska Górnicza, 9. Podzamek Golubski Wioska Orzechowa, 10. Węgiersk Wioska Owocowa, 11. Wielki Mędromierz Wioska Miodowa, 12. Wylatowo Kosmici na wsi, 13. Wysoka Wioska Cisowa, 14. Żalno Wioska Kwiatowa. Źródło: opracowanie własne na podstawie różnych źródeł. Research area municipalities (1 13), 2. Local Action Groups (1 20), 3. Theme Villages (1 14) Source: own elaboration based on different sources. Klasyfikacja zasobów, walorów i czynników rozwoju lokalnego Główne cechy charakteryzujące 13 gmin przedstawia tabela 2. Obok podstawowych danych ważna jest funkcja wiodąca otoczenia, gdyż umożliwia ona odpowiedź na pytanie: czy dana gmina reaguje na wpływy zewnętrzne i czy ma to istotny wpływ na czynniki jej rozwoju (wg teorii wzajemnego oddziaływania Isard 1965; Chojnicki 1966; Parysek 1976). Przykładem może być gmina Raciążek w sąsiedztwie Ciechocinka (funkcja uzdrowiskowa) lub gmina Białe Błota w sąsiedztwie Bydgoszczy (proces semiurbanizacji). Tabela 2. Podstawowe cechy analizowanych gmin województwa kujawsko-pomorskiego Lp. Gmina 1 Lokalizacja wg regionalizacji fizycz- Powierzchnia w km 2 ludności funkcjonalna Liczba Struktura Funkcja wiodąca otoczenia 4 nogeograficznej 2 1. Barcin (m-w.) U/R/P Przemysł 2. Białe Błota (w.) P/U Usługi 3. Chełmno (w.) / R Usługi 4. Choceń (w.) R Rolnictwo 5. Golub-Dobrzyń (w.) /315.13/14 R Agroturystyka 6. Koronowo (m-w.) / R/U Rekreacja 7. Kruszwica (m-w.) R/U/P Rolnictwo 8. Raciążek (w.) / R Uzdrowisko 9. Skępe (m-w.) R/U Turystyka 10. Tuchola (m-w.) / U/R Park Narodowy 11. Warlubie (w.) R/U Komunikacja 12. Zbiczno (w.) R Rekreacja 13. Zławieś Wielka (w.) R Usługi 1 Gminy: miejsko-wiejskie (m-w.); wiejskie (w.). 2 Jednostki regionalizacji fizycznogeograficznej wg J. Kondrackiego (2002): Pojezierze Krajeńskie, Bory Tucholskie, Dolina Brdy, Dolina Dolnej Wisły, Dolina Fordońska, Pojezierze Chełmińskie, Pojezierze Brodnickie, Dolina Drwęcy, Pojezierze Dobrzyńskie, Kotlina Toruńska, Pojezierze Gnieźnieńskie, Równina Inowrocławska, Pojezierze Kujawskie. 3 Udział procentowy w strukturze zatrudnienia (R rolnictwo, P przemysł, U usługi, na podstawie: BDL 2004, PSR 2010, Rudnicki i Kluba (2014) oraz Rynek pracy w województwie kujawsko-pomorskim (2016). 4 Wiodąca funkcja otoczenia na podstawie: Statystyczne Vademecum Samorządowca (2016) i badań lokalnych. Przedmiotem analizy rozwoju lokalnego w wybranych 13 gminach województwa kujawsko-pomorskiego są dwa podstawowe dokumenty planistyczne: studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego (zwany w dalszej części artykułu studium) i strategia rozwoju (czyli strategia). Na ich podstawie autor dokonał oceny zasobów, walorów i czynników rozwoju w lokalnej polityce samorządowej obszarów wiejskich i miejsko-wiejskich. Na obszarach wiejskich województwa kujawsko-pomorskiego podejmowanych jest wiele inicjatyw pozasamorządowych (nie wynikających z działalności administracyjnej gmin), jak np. stowarzyszenia Lokalne Grupy Działania (LGD) oraz Wioski Tematyczne (ryc. 1). Wszystkie stowarzyszenia LGD obejmują kilka gmin lub nawet obszar całego powiatu, jak np. LGD Bory Tucholskie lub LGD Czarnoziem na Soli. W artykule zwrócono uwagę na ich działalność przy współpracy z daną gminą i wykorzystania jej zasobów dla utylitarności lub unikatowości rozwoju lokalnego, o czym informują studium lub strategia. 60 Jan Falkowski Stowarzyszenia LGD odgrywają znacząca rolę w rozwoju lokalnym województwa kujawsko- -pomorskiego, o czym świadczy fakt, że w 2008 r. środki finansowe z EFRROW przeznaczone na odnowę i rozwój wsi wyniosły ,7 tys. zł, a na funkcjonowanie LGD w zakresie nabywania umiejętności i aktywizację 3 390,6 tys. zł (Powiaty i gminy 2010, s. 32). Ciekawe są też inicjatywy Wiosek Tematycznych, świadczące o zaangażowaniu społeczności lokalnych w rozwój poszczególnych wsi. Ich zasięg jest dość skromny (praktycznie obejmują 14 wsi zlokalizowanych głównie w powiecie golubsko-dobrzyńskim i tucholskim), ale podejmowane działania uwzględniające możliwości lokalne w zakresie wykorzystania zasobów naturalnych (np. rolniczych, leśnych, agroturystycznych) są dobrym przykładem do pobudzenia wielu dalszych inicjatyw we wsiach regionu kujawsko-pomorskiego. Ocena źródeł o zasobach, walorach i czynnikach rozwoju Jak wcześniej podano, podstawowymi materiałami źródłowymi do oceny zasobów walorów i czynników rozwoju w poszczególnych gminach były przede wszystkim dwa dokumenty planistyczne (studium oraz strategia), wynikające z Ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym z 27.III r. (Dz. U. nr 80, poz. 717 z 2003 r.). Wymienione dokumenty były opracowywane w gminach w różnym czasie i przez różne zespoły projektowe przy aktywnej współpracy samorządu i jednostek produkcyjno- -usługowych znajdujących się na terenie gminy. Tabela 3. Wykaz aktualnych zasobów planistycznych w analizowanych gminach województwa kujawsko-pomorskiego (wg okresu ich powstania oraz czasu realizacji) Lp. Gmina Studium uwarunkowań i kierunków Strategia rozwoju Inne dokumenty planistyczne 1. Barcin /9 ( ) , Strategie branżowe 2. Białe Błota ( ) , Strategie branżowe 3. Chełmno ( ) , Strategie branżowe 4. Choceń /4 ( ) 2009, Oprac. ekofizjograficzne 5. Golub-Dobrzyń ( ) 2004, Plan gosp. odpadami i inne 6. Koronowo 2008/ ( ) 2004, Plan gosp. odpadami i inne 7. Kruszwica ( ) , Strategie branżowe 8. Raciążek ( ) 2013, Program ochrony środ. i inne 9. Skępe 2009/ /8 ( ) , Strategie branżowe 10. Tuchola (2020+) 2012, Strategia rozwoju oświaty 11. Warlubie (2020+) , Strategie branżowe 12. Zbiczno ( ) , Strategie branżowe 13. Zławieś Wielka ( ) 2007, Strategia rozwiazywania problemów społecznych ( ) i inne Źródło: opracowanie własne na podstawie dokumentacji opracowań z poszczególnych gmin (stan na IV.2016). Studium (zwłaszcza z lat wcześniejszych, np. sprzed 2010 r.) podlega aktualizacji. Część gmin (np. Barcin, Golub-Dobrzyń, Zbiczno, Zławieś Wielka) ma opracowane już nowe studium, pozostałe stopniowo aktualizują. Wszystkie analizowane gminy mają strategie, Klasyfikacja zasobów, walorów i czynników rozwoju lokalnego chociaż obejmują one dość zróżnicowaną cezurę czasową, ale najczęściej dotyczą lat 2013/ Pięć analizowanych gmin (Białe Błota, Golub-Dobrzyń, Koronowo, Tuchola i Warlubie) ma strategie rozwoju lokalnego do lub Każda z badanych gmin, zgodnie z wytycznymi samorządowych władz nadrzędnych, opracowuje różne plany, projekty i strategie branżowe, które uściślają problemy zawarte zarówno w studium, jak i strategii. Ponieważ opracowania te dotyczą różnych zagadnień i różnych okresów, nie były one przedmiotem szerszej analizy. Na podstawie studium autor miał wgląd do uwarunkowań zagospodarowania przestrzennego oraz kierunków rozwoju przestrzennego gminy. Z kolei strategia umożliwiła poznanie diagnozy stanu przyrodniczo-kulturowego i społeczno-gospodarczego gminy wraz z analizą celów strategicznych i metod ich realizacji. Silną stroną każdej strategii jest analiza SWOT, czyli mocne i słabe strony oraz szanse i zagrożenia w dalszym rozwoju gminy. Na jej podstawie dokonuje się określenia misji i wizji gminy oraz przedstawia główne cele strategiczne (wyższego i niższego rzędu) oraz cele operacyjne, które składają się z konkretnych zadań i projektów realizacyjnych. Analiza i ocena czynników rozwoju lokalnego badanego obszaru Przedmiotem szczegółowej analizy i oceny rozwoju lokalnego są czynniki tego rozwoju, zgodnie z propozycją przedstawioną w tabeli 1. Analiza posiadanych czynników przyrodniczych jest przedstawiana w poszczególnych gminach dość ogólnie (często bez dostatecznej dokumentacji geologicznej, geomorfologicznej lub hydrograficznej, a nawet bez powołania się na nie). Jest to na ogół opis surowców mineralnych, czynników klimatycznych, ogólnych warunków geomorfologicznych, hydrologicznych i glebowych oraz szaty roślinnej i świata zwierzęcego. W większości studiów i strategii brak jest oceny posiadanych zasobów środowiska przyrodniczego dla potrzeb społeczeństwa i gospodarki (np. predyspozycji bioklimatycznych w sąsiedztwie uzdrowiska Ciechocinek, tak ważnych dla gminy Raciążek, pogłębionej oceny walorów turystyczno-rekreacyjnych w gminach posiadających szczególne predyspozycje dla tych kierunków rozwoju lokalnego (np. Chełmno, Golub-Dobrzyń). W wielu opracowaniach pomija się urodę krajobrazu przyrodniczego i kulturowego, a zwłaszcza piękno szeroko otwartych panoram krajobrazowych, jak np. w gminie Chełmno (z widokiem na Wisłę), Golub-Dobrzyń (z otoczeniem meandrującej rzeki i doliny Drwęcy) lub w gminie Raciążek (z panoramą rzeki Wisły, Niziny Ciechocińskiej i samego Ciechocinka). Na zbyt małe wykorzystanie atrakcji środowiska przyrodniczego zwraca uwagę np. gmina Białe Błota, w analizie SWOT (Strategia rozwoju gminy Białe Błota , 2012, s. 28). W opracowaniach planistycznych należy natomiast bar
Similar documents
View more...
Search Related
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks