Please download to get full document.

View again

of 17
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.

Nietzsche i Heidegger dwa dowiadczenia nihilizmu

Category:

Others

Publish on:

Views: 6 | Pages: 17

Extension: PDF | Download: 0

Share
Related documents
Description
Diametros nr 2 (grudzie 2004): Nietzsche i Heidegger dwa dowiadczenia nihilizmu Andrzej Kucner Jestem nihilist, lecz kocham pikno. F. Nietzsche 1 Mylenie nihilizmu oznacza raczej stanie w tym miejscu,
Transcript
Diametros nr 2 (grudzie 2004): Nietzsche i Heidegger dwa dowiadczenia nihilizmu Andrzej Kucner Jestem nihilist, lecz kocham pikno. F. Nietzsche 1 Mylenie nihilizmu oznacza raczej stanie w tym miejscu, z którego wszelkie czyny i cała rzeczywisto naszej epoki dziejów Zachodu czerpi swój czas i swoj przestrze, swoj podstaw i swoje tło, swoje drogi i cele, swój porzdek i jego prawomocno, swoj pewno i swoje wahanie jedynym słowem: swoj prawd. M. Heidegger 2 Wprowadzenie: nihilizm we współczesnej kulturze filozoficznej W minionym wieku nihilizm trwale wrósł we współczesny dyskurs filozoficzny. Rozwaajc jego aktualny status, warto zwróci uwag na dwa szczególne momenty. Po pierwsze, stopniowo stał si i pozostaje jednym ze znamion kondycji aksjologicznej współczesnego człowieka, który z rozmaitych przyczyn dokonuje nieustannych przewartociowa w obrbie wiatopogldu i ideologii (filozofia jest wówczas osobliwym miejscem odwoła i poszukiwa). Po drugie, nihilizm bywał i bywa postrzegany nie tylko jako negatywna diagnoza tego stanu, lecz jako samodzielny pogld metafizyczno-aksjologiczny, przekraczajcy granice 1 F. Nietzsche, Nachgelasene Fragmente November 1887-März 1888, w: Sämtliche Werke. Kritische Studienausgabe in 15 Einzelbänden, hrsg. v. G. Colli., M. Montinari, Bd. 13, DTV, Walter de Gruyter, München, Berlin, New York 1988, s. 149 (dalej cytowane jako: KSA t., s.). 2 M. Heidegger, Nietzsche, t. 2, tłum. A. Gniazdowski, P. Graczyk, W. Rymkiewicz, M. Werner, C. Wodziski, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999, ss wyłcznie krytycznego mylenia. W takim nihilizmie wyraa si ruch nieustannego poszukiwania, ustanawiania i unicestwiania sensu, poczucie nieuchronnej zmiennoci jego koordynatów, aksjologiczna i metafizyczna autarkia człowieka i jej nastpstwa. Stosowany niekiedy w literaturze podział na nihilizm teoretyczny i praktyczny znajduje wyraz w przywołanych tu dwóch tendencjach. Na marginesie warto zaznaczy, e owo wrastanie nihilizmu we współczesn kultur filozoficzn naley traktowa jako jego osobliwo bywa on czsto uznawany za wynik głbokiej analizy złoonej sytuacji człowieka z trudem poszukujcego (lecz stale poszukujcego) trwałych, sensotwórczych składników w obrbie wiadomoci i wiata 3. Paradoksalnie nihilizm jawi si tutaj nie jako symbol mylenia negatywnego, lecz jako usiłowanie stworzenia pozytywnej w swej wymowie i jednej z moliwych logik rozwoju, takich, które kształtuj si np. jako alternatywa religijnie uzasadnionej wizji sensu, celowoci i porzdku wiata. W takim przypadku w nihilistycznym wiatopogldzie istota ludzka dy do artykulacji wyobrae mogcych sprosta egzystencjalnym potrzebom człowieka i uczyni wiat moliwym do zniesienia w sytuacji, gdy brak w nim pewnych, wynikajcych z wiary religijnej, a wic niepodwaalnych aksjologicznych drogowskazów. Porednio dostrzegał to Nietzsche, gdy pisał o nieuchronnoci, a zarazem skrajnoci nihilizmu w obliczu zaniku metafizyczno-religijnej wykładni bytu 4. W artykulacji i rozwoju nihilizmu filozoficznego Nietzsche i Heidegger s postaciami istotnymi. Owa istotno nie sprowadza si tylko do wkładu kadego z nich w ten osobliwy styl mylenia, lecz odnosi si take do szczególnego splotu ich filozofii. Pierwszy z nich we własnym przekonaniu wystpuje w roli 3 Z obecnoci nihilizmu stosunkowo szybko oswoili si egzystencjalici, uznajc go za symbol koniecznego i wielokrotnie przeywanego momentu bycia, lecz jednoczenie nihilizm mimo trwałego dystansu i radykalnie krytycznego stosunku do wielu chrzecijaskich filozofów - przestał by uznawany za przykład wyłcznie wynaturzonego, obcego czy nawet wrogiego stylu mylenia. Takim swoistym znakiem czasu s np. analizy J. A. Kłoczowskiego ( Wypite morze. Esej o nihilizmie, Znak (469) 1994), T. Gadacza (Mylenie z wntrza nihilizmu, Znak (469) 1994), V. Possentiego (Nihilizm teoretyczny i mier metafizyki, tłum. J. Merecki, PL-SITA, Lublin 1998; idem, Filozofia po nihilizmie. Spojrzenie na przyszło filozofii, tłum. J. Merecki, Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, Lublin 2003). 4 Por. np. F. Nietzsche, Nachgelassene Fragmente. Sommer Herbst 1887, KSA 12, s demaskatora współczenie wyczerpanego katalogu wartoci, a jednoczenie poszukiwacza nowych idei, kształtujcych poczucie miejsca, celu i sensu istnienia jednostki ludzkiej. Z jednej strony, sam dowiadcza nihilizmu, z drugiej za - poszukuje dróg wyjcia ze stanu unicestwienia wartoci. Uwikłanie w nihilizm Heideggera jest nieco inne przede wszystkim duo bardziej złoone. Nihilizm jest dla niego i jedn z perspektyw odczytania twórczoci Nietzschego, lecz - co jednakowo wane - take ulegajcym stopniowej autonomizacji zagadnieniem, które poddaje wnikliwemu poznaniu w obrbie antropologii, historiozofii oraz przede wszystkim metafizyki. Uproszczone porównanie sytuacji obu filozofów w obliczu pyta o nihilizm mona podsumowa nastpujco: w swojej filozofii Nietzsche jest nie tylko badaczem nihilizmu, lecz w obrbie własnego wiatopogldu sam przeywa stan wyczerpania wartoci i jego skutki (przede wszystkim głbok wiadomo koniecznoci przywrócenia aksjologicznej wykładni wiata); Heidegger jak sdz - przynajmniej w czci dzierawi to nihilistyczne dowiadczenie Nietzschego, lecz jednoczenie zdecydowanie przekracza je tam, gdzie ukazuje fundamentaln wymow własnego nihilizmu 5. Dla Heideggera nihilizm jest ponadto jednym z kluczowych zagadnie współczesnej filozofii, wymagajcym ponownego spojrzenia na fundament całoci bycia i mylenia, a wic okazuje si punktem wyjcia do rozwaania egzystencjalnej sytuacji człowieka. Usiłujc uchwyci jego sytuacj, w Przyczynkach do filozofii pisał: Bycie tak gruntownie opuciło byt, pozostawiajc go machinacji i przeyciu, e z koniecznoci owe pozorne próby kultury zachodniej ratowania go, wszelka polityka kulturalna musz sta si skrajnie dwuznaczne i przybra posta najwikszego nihilizmu. I jest to proces nie zwizany z działaniami i pogldami 5 Perspektywiczn prób ogarnicia form i przejawów nihilizmu (w tym przypadku take Nietzscheaskiego i Heideggerowskiego) zawiera m.in. rozprawka T. Gadacza, Mylenie z wntrza nihilizmu..., ss Inn wartociow i syntetyczn prób uchwycenia fenomenu nihilizmu zawiera wprowadzenie Z. Kunickiego do zbiorku: Oblicza nihilizmu, red. Z. Kunicki, Wyd. UWM, Olsztyn 2001, ss Jeszcze inaczej do nihilizmu odnosi si J. A. Kłoczowski. Na kanwie dysputy z L. Kołakowskim wskazuje na nihilizm antropocentryczny jako wyraz duchowej samowładzy człowieka, na nihilizm etyczny (towarzyszcy np. etyce sytuacyjnej) czy nihilizm ontologiczny jako gest zawieszenia głosu w obliczu naukowej wykładni wiata. Zob. J. A. Kłoczowski, Wicej ni mit. Leszka Kołakowskiego spory o religi. Wydawnictwo Znak, Kraków 1994, ss poszczególnych ludzi, lecz wpdzajcy raczej wewntrzn istot nihilizmu w przydzielon jej najczystsz posta 6. Naley zastrzec, i przywołane słowa s wielorako uwikłane w cało wypowiedzi Heideggera, ale warto zarazem podkreli tu jego przekonanie o odrbnoci i o samouprawnieniu nihilizmu jako pewnej immanentnej logiki rozwoju współczesnego wiata i mylenia. 1. Nietzsche. Ku nihilizmowi Lokalizacja. Nihilizm staje si przedmiotem przemyliwa Nietzschego ju od pocztku lat osiemdziesitych XIX wieku. Pierwsze wzmianki w ineditach pochodz z lata 1880 roku, za w korespondencji (m.in. w listach od i do Heinricha Köselitza, ) s sporadycznie obecne od wiosny 1881 roku 7. Pierwsze wyrane lady rozwaa nad istot i przejawami nihilizmu w publikacjach Nietzschego pojawiaj si stosunkowo póno. Dopiero w 10 i 208 paragrafie Poza dobrem i złem (I wyd. Leipzig 1886) nihilizm wystpuje jako pojcie wartociujce negatywne tendencje w metafizyce i gnoseologii dziewitnastowiecznej filozofii. W kolejnych opublikowanych pracach kwestie nihilizmu s podejmowane raczej akcydentalnie 8. Wyrana intensyfikacja docieka nad t problematyk przypada na okres prac poprzedzajcych wydanie Z genealogii moralnoci i kolejne lata (poczwszy od jesieni 1885 a do wiosny 1888 roku). Czasow granic docieka nad fenomenem nihilizmu jest kres wiadomego ycia Nietzschego. We wszelkich formach aktywnoci pisarskiej ten temat wielokrotnie powraca a do pónej jesieni 1888 roku. Analiza całoci dorobku powiconego nihilizmowi skłania do kilku wniosków. W pónych pismach Nietzschego mona znale w sumie jedynie 6 M. Heidegger, Przyczynki do filozofii (Z wydarzania), tłum. B. Baran, J. Mizera, Wydawnictwo Baran i Suszczyski, Kraków 1996, s Kompletny wykaz fragmentów odnoszcych si do nihilizmu w publikacjach, ineditach oraz korespondencji Nietzschego zawiera obszerna monografia E. Kuhn, Friedrich Nietzsches Philosophie des europäischen Nihilismus, Walter de Gruyter, Berlin-New York 1992, ss Por. szczególnie F. Nietzsche, Z genealogii moralnoci, przeł. G. Sowinski, Wydawnictwo Znak, Kraków 1997, s. 27, 52, 102, 129, 165. Póniejszy Zmierzch boyszcz czy Antychrzecijanin s w tych kwestiach raczej lakoniczne. 60 kilkanacie odwoła do kwestii nihilizmu. Nie wida w nich jednak denia do koncepcyjnego ujcia tego zagadnienia. Jako wielokrotnie przywoływany i podejmowany temat istnieje ono głównie w obrbie ineditów. Tam jednak okazuje si nie całkowicie autonomicznie rozwaan kwesti, lecz zazwyczaj pojawia si w konfiguracjach z zagadnieniami dekadencji, pesymizmu, wiadomoci religijnej, chrzecijastwa, dziejowoci, sztuki, wiecznego powrotu czy przewartociowania wszystkich wartoci, a wic istotnymi bd kluczowymi hasłami filozofii Nietzschego. W rezultacie mona uzna, e po pierwsze rozwinita artykulacja tej kwestii właciwie nigdy oficjalnie nie miała miejsca (w pismach z lat Nietzsche nadał jej tylko lun i fragmentaryczn posta); po drugie - w wikszym stopniu planował i przy rozmaitych okazjach szkicował, anieli faktycznie skrystalizował swoje stanowisko 9. Ten stan rzeczy sprawia, e zamiar analizy zagadnienia nihilizmu w obrbie jego filozofii wymaga w praktyce rekonstrukcji tej idei głównie na podstawie Nachlaß-u. Zreszt na taki stan rzeczy zwracał uwag m.in. Heidegger, gdy pisał o potrzebie wydedukowywania koncepcji nihilizmu z lunych notatek autora Zaratustry. Przy okazji warto w tym miejscu doda, i jeszcze jedn osobliwoci filozofowania Nietzschego, wpływajc na sposób rozumienia jego idei, jest niemal całkowite zatarcie granicy midzy dociekaniem istoty nihilizmu jako przedmiotu badania a autentyczn, wiatopogldow z nim identyfikacj. 9 Istotn w tym miejscu wydaje si umieszczona w zakoczeniu Z genealogii moralnoci... zapowied gruntownego i radykalnego rozstrzygnicia w planowanej Woli mocy (s. 165). W spucinie Nietzschego znajduj si fragmenty wiadczce o zamiarze nadania nihilizmowi szerszej wykładni. S to zapiski, zalki planów, wykazy kwestii i zagadnie (np. Dziennik nihilisty z przełomu padziernika 1887 i marca 1888, KSA 13, ss ; z tego samego okresu pozbawiony tytułu zarys planu z nastpujcymi kwestiami: Pojcie nihilizmu, Z psychologii nihilizmu, Z historii europejskiego nihilizmu, Krytyka nowoczesnoci [...], KSA 13, s. 140; podobne kwestie pojawiaj si w planie z pocztków 1888 roku, KSA 13, ss ; pozbawiony tytułu plan trzech rozdziałów z okresu maja czerwca 1888, z których pierwszy powicony jest pojciu nihilistycznego ruchu jako wyrazu dekadencji [...] KSA 13, ss Bodaj najbardziej rozwinitym planem wyłoenia kwestii nihilizmu jest zarys czterech ksig: O nadejciu nihilizmu, O koniecznoci nihilizmu, O samoprzekroczeniu nihilizmu, Przezwyciajcy i przezwyciani z pocztków 1888 roku, KSA 13, s Warto wspomnie, e kwestia nihilizmu była istotnym problemem planowanej przez Nietzschego Woli mocy. W kilku planach tego dzieła zagadnienie nihilizmu wystpuje regularnie, zob. np. Nachlaß z wiosny 1888, KSA 13, s. 320, 340. W tym stanie rzeczy warto przynajmniej rozway, czy pozostawienie przez Nietzschego jako całkowicie otwartej kwestii nihilizmu nie jest ju w sobie argumentem przeciwko zamysłom jego koncepcyjnego ujcia? Czy natura zjawiska nihilizmu nie pozostaje w opozycji do zamysłu konceptualizacji? 61 Na tle tych zagadnie warto jeszcze rozway styl oraz charakterystyczn atmosfer mylenia Nietzschego. W tym przypadku mona zaryzykowa stwierdzenie, e duch nihilizmu jest w jego refleksji stale obecny. Jeli pod pojciem nihilizmu w pierwszym rzdzie rozumie denie do zakwestionowania uznawanej aksjologicznej wykładni wiata, to Nietzsche od pocztków swej twórczoci (ju w pismach z lat 70-tych XIX wieku) artykułuje przekonanie o iluzorycznoci czy fałszywoci idealistycznego wiatopogldu, filozofii oraz powstałej na tym gruncie kultury. W tamtym czasie i póniej jego alternatyw stanowi wiatopogld dionizyjski, w którym wielokrotnie i na wiele sposobów wyraa si autentyczne, wolne od utartych form i zasad dowiadczenie egzystencji 10. Take póniejszy Zaratustra okazuje si take literackim wyrazem i dowodem kolejnych fundamentalnych przewartociowa, których istot oddaje szeroka formuła nihilizmu. Nietzsche w swoim myleniu sukcesywnie do niej dochodzi. Jej wyran zapowiedzi s słowa Szalonego człowieka z Wiedzy radosnej, ogłaszajcego mier Boga 11. Procesowi kształtowania si pogldu nihilizmu współtowarzysz dwie trwałe tendencje. Z jednej strony, krytyczna pasja Nietzschego, polegajca w tym przypadku na ujawnianiu stopniowego aksjologicznego jałowienia, pozornoci oraz fałszywoci fundamentu oraz form zachodniej kultury, z drugiej za - poszukiwanie formuły własnej pozytywnej, aksjologicznej wykładni całoci istnienia. Owe dwa współwystpujce tu i równoprawne sensy wydaj si przesdza o jasnoci powszechnie znanej dychotomicznej typologii, rónicujcej nihilizm na pasywny i aktywny, na nihilizm wyczerpania i siły, zaniku i wzrostu, analogicznie jak inne Nietzscheaskie antynomie, np. niewolników i panów, masy i jednostki itd. Owo dialektyczne zwarcie cho pojcie to nie przynaley do filozoficznego słownika Nietzschego - z góry przesdza o koniecznoci dostrzegania w nihilistycznym ruchu myli nie tylko negacji, lecz jednakowo istotnej afirmacji; nie tylko proklamacji nonsensownoci wiata, lecz 10 Por. np. obszern monografi tego zagadnienia H. Benisz, Nietzsche i filozofia dionizyjska, Wyd. AWF, Warszawa F. Nietzsche, Die fröhliche Wissenschaft ( la gaya scienza ), KSA 3, ss równoprawnego denia do wywiedzenia z samej egzystencji trwałych wartoci oraz celu istnienia. Trzeba jednak przy okazji zapyta, co uprawnia do nazywania nihilizmem mylenia pozytywnego? Jakie obszary ono zawłaszcza i w jakich formach wystpuje? Nihilizm i metafizyka. Pierwszym momentem spełniania si nihilizmu w ludzkim dowiadczeniu jest indywidualnie przeywane poczucie nonsensownoci otaczajcego wiata: Nihilizm jako stan psychologiczny pisał Nietzsche musi wystpi po pierwsze wtedy, gdy bdziemy we wszystkim, co si dzieje, szuka sensu, którego tam nie ma, a poszukiwacz straci w kocu ducha. Nihilizm bdzie tu uwiadomieniem sobie długotrwałego trwonienia siły, udrk tego daremnie, niepewnoci, brakiem okazji do jakiego wypoczcia, do uspokojenia si czym wstydem przed samym sob, jak gdyby si zbyt długo siebie oszukiwało Nihilizm okazuje si osobliwym rozczarowaniem, wiadomoci faktycznej nieokrelonoci, a zatem i pozornoci wszelkich ludzkich wyobrae. Na tym tle pozostałe postaci nihilizmu si dopełniaj - jako negatywnie dowiadczany stan wiadomoci, jak zauwaa Nietzsche, nihilizm pojawia si wówczas, gdy faktyczne stawanie si wiata pojmuje si w sposób systematyczny, całociowy, zorganizowany i jednolity, a zatem wówczas, gdy faktycznej wieloci, rónorodnoci i zmiennoci przeciwstawia si monistycznie i holistycznie pojty byt. Nihilistyczne jest w tym przypadku przekonanie o bezpodstawnoci i fałszywoci tego, ale i kadego innego metafizycznego wyobraenia. W trzeciej i ostatniej formie nihilizm pojawia si jako nastpstwo zakwestionowania autentycznego dowiadczenia bycia, gdy jego miejsce zajmuje wyobraenie prawdziwego, trwałego, nadzmysłowego bytu. Nihilistyczna jest wówczas wiadomo jego iluzorycznoci. Zdemaskowany wiat prawdziwy, metafizyczny jak uwaa Nietzsche w całym swoim bogactwie form i treci okazuje si 12 Cyt. za: F Nietzsche, Pisma pozostałe , tłum. B. Baran, Inter esse, Kraków 1994, s. 241 (KSA 13, s. 46). 63 jedynie projekcj ludzkich potrzeb; wizj tego, co znon czyni faktyczn ludzk egzystencj. Na koniec Nietzsche okrela własny punkt wyjcia: Na tym stanowisku uznaje si realno stawania si jako jedyn realno [...] 13. Podsumujmy: nihilizm jawi si zatem jako metafizycznie pojta akceptacja i zarazem wola afirmacji samego bycia. Ono okazuje si jedynym właciwym, indywidualnie dowiadczanym istnieniem, yciem w swojej pierwotnoci, wieloci form, dozna, oddziaływa, bez pocztku i koca, bez pierwszej przyczyny i ostatecznego celu. W konfrontacji z jego właciw natur próby budowania trwałych, metafizycznych obrazów istnienia (jako samodzielnych koncepcji bytu) przypominaj usiłowanie fotograficznej ilustracji ruchu. W swej istocie kade zdjcie odzwierciedla to, czego w samym ruchu (stawaniu si) nie ma; symbolizuje ruch, lecz nim samym nie jest. Ten stan rzeczy przesdza te o bezkompromisowoci Nietzscheaskiego filozofowania. adna metafizyka pojta jako filozofia bytu - w obliczu natury samego stawania si nie moe go uchwyci. Ten dylemat, który w swej istocie siga a do zarania filozofii, zyskuje interpretacj odmienn od dotychczasowej - unicestwienie sensu (lub te osignicie wiadomoci bezsensownoci) jest tu aktem koniecznym do zrozumienia sytuacji, powstajcej wraz z ustanowieniem jakiejkolwiek metafizycznej wykładni bytu. Kada jest tylko rodzajem fotograficznego, a wic ju z gruntu nieruchomego, pozornego i zafałszowanego ujcia. Osignicie tej wiadomoci jak si wydaje jest wystarczajce do zakwestionowania właciwie kadej dowolnej metafizyki. Jaka sytuacja powstaje wraz z deklarowanym w ten sposób zniesieniem metafizycznej podstawy istnienia? Czy w swej istocie nihilizm w ogóle znosi metafizyk, czy te jest tylko narzdziem do zastpienia jednej z jej koncepcji drug? Odpowied wydaje si prostsza, gdy spostrzee si fakt, i Nietzsche wykładajc formuł nihilizmu wielokrotnie podkrela aksjologiczn i antropologiczn wymow swojego pomysłu. Tymczasem tutaj jego mylenie koncentruje si na metafizycznej podstawie wartoci. To od niej rozpoczyna si 13 Ibid., s. 243 (KSA 13, s. 48). 64 ruch znoszenia samych wartoci, ich wykładni i hierarchii. Kolejne dziedziny wartoci, poczwszy od religii, przez moralno, poznanie, społeczestwo ujawniaj swoje wyczerpanie wraz z upadkiem ich metafizycznego fundamentu. Nietzsche pisał: [...] wiara w absolutny immoralizm natury, w nieobecno celu czy sensu jest uczuciem psychologicznie nieuchronnym, jeli nie da si dłuej utrzyma wiary w Boga i w porzdek z istoty moralny. Nihilizm pojawia si teraz nie dlatego, e przykro istnienia jest wiksza ni wczeniej, lecz dlatego, e człowiek nabrał nieufnoci w ogóle do sensu zła, a nawet istnienia. Jedna interpretacja upadła, poniewa jednak uchodziła za jedyn, powstało wraenie, jakoby w istnieniu nie było w ogóle adnego sensu, jakoby wszystko było daremne. [...] Przemylmy t myl w jej formie najbardziej przeraliwej: istnienie takie jakie jest, bez sensu ni celu, ale nieuchronnie powracajce, bez finału w nicoci: wieczny powrót. Oto najbardziej skrajna forma nihilizmu: nico ( bezsens ) wiecznie! 14 Czy w wiecie pojtym jako Kreislauf brak jakichkolwiek trwałych punktów aksjologicznej orientacji 15? Negatywna metafizyka nonsensownoci, odzierajca istnienie z jakiegokolwiek trwałego znaczenia, czyni je niemoliwym do zniesienia. Nietzsche dostrzega dramatyczno tej sytuacji, lecz take paradoksalno postawy pasywnej 16. Osignicie negatywnego dowiadczenia pozornoci bytu jest według niego jednakowo ryzykowne i konieczne. Jest zamierzonym i bezkompromisowym powrotem do samego istnienia, a nastpnie znojem poszukiwania i koniecznego fundowania nowych wartoci. Napiera niezbdno nowych wartoci jak o pomyle Nietzschego wyraa si Heidegger F. Nietzsche, Pisma pozostałe , ss (KSA 12, ss ). 15 Istota tak rozumianego nihilizmu dalece przekracza wyłcznie religijno-moraln wykładni rzeczywistoci, czstokro traktowan jako negatywny cel Nietzscheaskiego filozofowania. Warto tu przyzna racj Heideggerowi, gdy twierdzi on, e idealistyczno-moralistyczna interpretacja nihilizmu (mimo jej moliwoci i istotnoci) okazuje si tylko prowizoryczna, nie j
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks