Please download to get full document.

View again

of 12
All materials on our website are shared by users. If you have any questions about copyright issues, please report us to resolve them. We are always happy to assist you.

Pomiędzy Imperium Osmańskim a Republiką Turecką. Proces narodowotwórczy i ludobójstwo w ujęciu socjologii historycznej

Category:

Music & Video

Publish on:

Views: 15 | Pages: 12

Extension: PDF | Download: 0

Share
Related documents
Description
DANIEL PŁATEK Pomiędzy Imperium Osmańskim a Republiką Turecką. Proces narodowotwórczy i ludobójstwo w ujęciu socjologii historycznej Przyczyny i winy Ludobójstwo jest raczej terminem prawniczym niż historycznym.
Transcript
DANIEL PŁATEK Pomiędzy Imperium Osmańskim a Republiką Turecką. Proces narodowotwórczy i ludobójstwo w ujęciu socjologii historycznej Przyczyny i winy Ludobójstwo jest raczej terminem prawniczym niż historycznym. Stworzono go po to, by móc wnioskować ex post facto o wydarzeniach i ludziach za nie odpowiedzialnych, po to, by móc przypisać intencję tym, którzy odpowiadają za masowe morderstwa. Nie ma bowiem ludobójstwa bez intencji. Rozkazy wydane przez planujących są dowodem zbrodni, która istniała w zamyśle decydentów, zanim doszło do realnych mordów i masakr. Analiza ludobójstwa mieszcząca się w porządku winy, czyli w porządku prawa międzynarodowego, jest niezmiernie ważna dla osądzenia i skazania tych, którzy z morderstw czerpią zyski lub polityczne poparcie. Dla prawa winni istnieją zawsze, najczęściej jednak trudno znaleźć dowody potwierdzające ich zbrodnicze decyzje. Hitler nie uczestniczył w konferencji w Wannsee, Slobodanovi Miloševicowi nigdy nie udowodniono bezpośredniego udziału w masakrze w Srebrenicy w 1995 roku, a Turecki Komitet Jedności i Postępu (KJiP) nigdy nie wydał bezpośredniego rozkazu mordowania deportowanych Ormian. Nie umniejszając roli logiki dowodów w teleologicznej analizie przeszłych wydarzeń, które zawsze prowadzą wprost do winnych ludobójstwa, należy zauważyć, że dla historyka i socjologa bardziej istotne jest zadanie sobie pytania o kontekst społeczny i warunki, w jakich dochodzi do masowych morderstw, niż poszukiwanie winnych zbrodni jednostek. Analizą historyczną i socjologiczną rządzi zatem logika poszukiwania przyczyn wydarzeń i unikanie wnioskowania skierowanego z czasu teraźniejszego w przeszłość. Należałoby zatem zadać pytanie o dynamikę procesów społecznych i historycznych, w wyniku których doszło do masowych morderstw i zorganizowanego ludobójstwa. W ujęciu socjologii historycznej najważniejsze wydaje się wydobycie i naświetlenie strukturalnego kontekstu przemian organizacji państwa i społeczeństwa, które następnie dały pretekst do wybuchu etnicznych, religijnych czy narodowych czystek. W tak krótkim tekście nie sposób opisać wszystkich społeczno-historycznych przyczyn ludobójstwa. Wydaje się, że można je umieścić na osi wiodącej od struktur wyższego rzędu przemian długofalowych formacji politycznych i społecznych, przez dotykające określoną społeczność praktyki dyskryminujące i, w końcu, na najniższym 74 Daniel Płatek poziomie analizy (zbliżającym się do dziedziny psychologii), do tak zwanych wydarzeń wyzwalających, będących bezpośrednim impulsem do rzezi i masakr na wielką skalę. Tylko wnikliwa i dokładna analiza społeczno-historyczna pozwala wyróżnić moment, z którego nie ma już odwrotu i wyznaczyć (zawsze niedokładnie) granice między stopniami zaangażowania różnych podmiotów społecznych w anihilację wrogich grup etnicznych; odróżnić spontaniczne mobilizacje ludności przeciwko znienawidzonym obcym od planowanej i przemyślanej machiny ludobójstwa. Droga między tymi etapami zajmuje w procesie historycznym często wiele lat i nie zawsze warunki społeczno-historyczne pozwalają na przerodzenie się pogromów, czy nawet zorganizowanych programów deportacyjnych, w systematyczne ludobójstwo. By lepiej zrozumieć procesualną naturę masowych morderstw, należy zadać sobie pytanie: dlaczego w roku 1915 w Rosji nie doszło do masowych mordów na deportowanych z frontu wschodniego etnicznych Niemcach, Polakach, Litwinach i Łotyszach, a w tym samym roku miały miejsce okrutne morderstwa Ormian usprawiedliwiane przez KJiP wymogiem deportacji ludów zagrażających wewnętrznemu bezpieczeństwu państwa osmańskiego podczas pierwszej wojny światowej? Proponuję potraktować ludobójstwo jako zjawisko, które może być ujęte tylko z perspektywy długofalowych zmian społeczno-historycznych. Innymi słowy, zjawisko ludobójstwa nie rodzi się, jak podpowiada potoczna świadomość, w nagłym, oślepiającym wybuchu międzyludzkiej nienawiści, ani w wyniku długo przygotowywanego, misternego planu elit chcących przejąć władzę nad ludzkim życiem. Jak więc powstaje? Zaproponowany tutaj szkic perspektywy naukowej pozwoli na wskazanie generalnego kontekstu strukturalnego tworzącego warunki konieczne, lecz niewystarczające do zaistnienia ludobójstwa. Analiza ta jest niepełna i ma charakter pobieżny. Mam jednak nadzieję, że zachęci ona czytelnika do dalszego, wnikliwego studiowania lektury przedmiotu. Jednocześnie powinien on pamiętać o ogólnej zasadzie metodologicznej porządkującej wszystkie analizy historyczno-socjologiczne, sformułowanej przez Charlesa Tilly ego: historia potrafi pokazać, że procesy społeczne podlegają mocnym prawidłowościom, ale się nie powtarzają; domeną regularności są mechanizmy przyczynowe, nie zaś powtarzalne struktury i przebiegi wydarzeń 1. W teorii społecznej przywołuje się jedną ogólną zasadę sprzyjającą wybuchom grupowych antagonizmów: antagonizmy między grupami etnicznymi rodzą się najczęściej wtedy, gdy grupy dotąd uprzywilejowane w hierarchicznym systemie dystrybucji zasobów i praw politycznych zostają nagle pozbawione swoich przywilejów w wyniku rozpadu tego systemu i zrównania ich z grupą dotąd podporządkowaną 2. Począwszy od XIX wieku w wyniku klęsk militarnych i rozpadu dotychczasowej organizacji społeczno-politycznej imperium osmańskiego narodziła się potrzeba głębokich reform modernizacyjnych. Reformy Tanzymatu ( ), nowoczesne i europejskie w swoim zamyśle, zrównywały w prawach chrześcijan i muzułmanów. Dziewiętnastowieczne projekty reform, wiążące się ściśle z próbami centralizacji 1 C. Tilly, Historia i wyobraźnia socjologiczna [w:] A. Jasińska-Kania, L.M. Nijakowski, J. Szacki, M. Ziółkowski (red.), Współczesne teorie socjologiczne, Tom II, Warszawa 2006, s S. Olzak, The Dynamics of Ethnic Competition and Confl ict, Stanford 1992, s. 3. Pomiędzy Imperium Osmańskim a Republiką Turecką 75 aparatu administracyjnego, zakładały nadanie równych praw ludności imperium bez względu na wyznanie, uniformizację systemu podatkowego i systemu poboru wojskowego oraz przymusowe osiedlanie ludności nomadycznej na terenach imperium. Masakry Ormian w latach można zaliczyć do tego etapu przemian, który nazwę tutaj fazą rozpadu tradycyjnych struktur społecznych imperium osmańskiego. Wydarzenia, które działy się w tym czasie masakry w okręgu Sasunu, powstanie ormiańskie w Zejtunie, masakry w Wanie i innych wilajetach nie były, jak sądzę, wynikiem zaplanowanych operacji wojskowych Wielkiej Porty. Wiele wątpliwości budzi teza, jakoby sprawujący wtedy władzę sułtan Abdülhamid ( ), w obliczu słabych struktur centralnych państwa, niezdolnych unieść ciężaru kontroli nad obszarami peryferyjnymi, kierował pogromami bądź planował masakry ludności ormiańskiej na obszarze Cylicji i Wschodniej Anatolii. Brak tolerancji sułtana wobec odrębnych form administrowania na terenach zamieszkanych przez Ormian oraz rozwój ormiańskich ruchów nacjonalistycznych wyzwalały co prawda represje z udziałem wojsk imperialnych, jednak tymi, którzy dokonywali większości aktów przemocy byli zwykli muzułmanie. Terror w fazie rozpadu był domeną mieszkańców miast i okręgów wiejskich, członków bractw religijnych, studentów medres oraz osadzonych przymusowo w Anatolii Kurdów (muhajirs) 3. Bardzo ważnym czynnikiem wyzwalającym przemoc w pierwszym okresie masakr była społeczna dezintegracja imperium i powszechny opór wobec obcej ingerencji i odgórnych reform modernizacyjnych. Drugi etap nazwę, na użytek tej analizy, fazą konsolidacji i dotyczyć on będzie społeczno-historycznego kontekstu masakr, których dokonano w latach i które są określane powszechnie jako ludobójstwo Ormian. Tę fazę przemian strukturalnych charakteryzuje głębsza centralizacja państwowego aparatu kontroli po objęciu przez KJiP władzy oraz zaangażowanie w działania ludobójcze struktury administracyjnej lokalnych komitetów podporządkowanych kierownictwu KJiP. Osmańska centralizacja aparatu władzy odbywała się pod szyldem nacjonalistycznego wezwania do ochrony terytorialnej integralności imperium i stworzenia warunków do renowacji i reorganizacji zasobów życiowych kraju oraz (...) konsolidacji imperium 4. Ogromną rolę odegrało tu także uczestnictwo imperium osmańskiego w pierwszej wojnie światowej, z racji którego czerpano argumenty o potrzebie konsolidacji i ochrony terytoriów imperium umożliwiające wywózkę Ormian z terenów objętych działaniami wojennymi. Nowoczesne przemiany w imperium osmańskim niosły z sobą sprzeczne tendencje: z jednej strony obserwowaliśmy rozpad starego osmańskiego systemu pokojowych 3 W literaturze przedmiotu zazwyczaj przecenia się rolę regularnych oddziałów w mordowaniu Ormian w tej fazie i nie zwraca się uwagi na kontekst przemian społecznych oraz oporu prowincjonalnych środowisk religijnych wobec reform państwowych. Doskonałym przykładem takiej jednostronnej interpretacji są analizy Yvesa Ternona przypisującego wszystkie zbrodnicze decyzje sułtanowi Abdülhamidowi i urzędnikom Wielkiej Porty. Y. Ternon, Ormianie. Historia zapomnianego ludobójstwa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, s. 124 i n. 4 US National Archives and Records Administration, RG 59, 867, 00/791, Elkus to Lansing, 14 Oct., 1916 [za:] D. Bloxham, The Great Game of Genocide. Imperialism, Nationalism, and the Destruction of the Ottoman Armenians, Oxford University Press, Oxford 2005, s. 67. 76 Daniel Płatek negocjacji z mniejszościami wyznaniowymi, które w XIX wieku, swoimi dążeniami narodowowyzwoleńczymi i oznakami ekonomicznej niezależności zaczęły zagrażać nie tylko dalszej centralizacji państwa osmańskiego, ale też kulturowej i ekonomicznej stabilizacji peryferyjnej ludności muzułmańskiej, z drugiej zaś usilne próby określenia na nowo przywilejów grup społecznych w ramach rodzącego się narodu tureckiego i nakreślenia nowych map, których granice były wyznaczane przez wpływy wielkich mocarstw i nacjonalistyczny zapał młodotureckich bojowników. W jednym i drugim przypadku pochodowi od tradycji ku nowoczesności towarzyszyły czystki etniczne i ludobójstwo. Rozpad i konsolidacja W XVI wieku imperium osmańskie było u szczytu swojej potęgi militarnej. Jeszcze w 1711 roku za rządów sułtana Ahmeda III udało się pokonać Rosję i zmusić ją do podpisania upokarzającego traktatu pruskiego. Kilkanaście lat później traktat z Pożarewaca z roku 1718, w którym oddano monarchii habsburskiej ponad połowę Serbii, udowodnił konieczność liczenia się imperium osmańskiego z mocarstwami zachodnimi. Pierwsza osiemnastowieczna wojna z odwiecznym przeciwnikiem Osmanów Rosją wybuchła w 1736 roku i trwała aż do roku Porażki, jakie poniosła w tej wojnie Rosja wraz ze swym austriackim sprzymierzeńcem, stały się podstawą militarnej mobilizacji tych potęg. Kilka lat po przejęciu władzy przez Katarzynę Wielką Rosja rozpoczęła działania wojenne, które na długo odwróciły kartę zwycięstw i porażek. W 1770 roku imperium osmańskie poniosło druzgocącą klęskę na Morzu Czarnym i zostało zmuszone do podpisania traktatu kapitulacyjnego w Küczük Kajnardży. Późniejsze starcia z Rosją (wojna ) i agresywna polityka Katarzyny Wielkiej pozbawiały imperium kolejnych terytoriów i uświadomiły Osmanom konieczność reorganizacji armii. Sułtańskie dekrety z lat 1792 i 1793 znane pod nazwą Nizam-i dżedid, zapoczątkowały serię reform inspirowanych osiągnięciami europejskimi, ale nie zdołały umocnić armii na tyle, by państwo osmańskie mogło zapewnić sobie ekonomiczną i polityczną niezależność od zachodnich mocarstw. Podbój Egiptu przez Napoleona w 1798 roku i rewolty Serbów w paszałyku belgradzkim spowodowały dalszą fragmentację imperium i wzbudziły potrzebę społeczno-politycznych reform modernizacyjnych. Na początku XIX wieku pogłębiający się rozpad imperium spowodowany słabością armii i wewnętrznymi buntami grup etnicznych i wyznaniowych rewoltami w Serbii i Grecji w latach wzbudził niechęć tradycyjnych odłamów społeczeństwa (ulemów, kupców bazarowych i oddziałów janczarskich) do mocarstw zachodnich i Rosji. Zrodziło to poczucie kulturowej i politycznej porażki w konkurencji ze światem chrześcijańskim. Dekrety Hattı Serif (1839) i Hattı Humayun (1856), stanowiące rdzeń reform Tanzymatu, były dwiema nowoczesnymi ustawami mającymi zreformować stosunki społeczne w imperium osmańskim. Podczas gdy pierwszy dekret był utrzymany w duchu osmańskiej solidarności i sprzyjania tradycyjnej hierarchii społecznej, drugi dekret wprowadzał zasadniczą zmianę w duchu zachodnich reform zrównywał Pomiędzy Imperium Osmańskim a Republiką Turecką 77 pozycję społeczną i ekonomiczną muzułmanów i chrześcijan 5. Oba dekrety dotyczyły reform praw własności i otwierały drogę zachodniej ekspansji ekonomicznej na terenach imperium. Reformy były w dużej mierze podyktowane ustępstwami na rzecz Wielkiej Brytanii po zwycięskiej wojnie krymskiej ( ). Następstwa tej wojny zaogniły dodatkowo relacje ludności muzułmańskiej imperium z chrześcijanami różnych wyznań, których zaczęto postrzegać jako wrogów islamu i sprzymierzeńców niewiernych. Z makrostrukturalnego punktu widzenia, wojna ta przyspieszyła proces włączania imperium w światowy system gospodarczy, co prowadziło do intensywnej eksploatacji ekonomicznej rejonów peryferyjnych imperium przez zachodnie kompanie przemysłowe, które cieszyły się tam znaczną autonomią 6. Ormianie zamieszkiwali na obszarach Anatolii jeszcze przed podbojami osmańskimi, a potem byli wiernymi poddanymi Wielkiej Porty. W XVIII wieku, jako chrześcijanie, z wyjątkiem niektórych prawie całkowicie autonomicznych osad w Cylicji, stali się zależni od osmańskich posiadaczy ziemskich i lokalnych sieci patronackich. Podobnie jak inni zimmi (niewierni) płacili specjalne podatki wojskowe, a jako klasa raja (poddanych sułtana) znajdowali się pod protektoratem państwa osmańskiego. Reformy Tanzymatu zakładały między innymi przymusowe osiedlanie nomadycznych plemion kurdyjskich na terenach wiejskich. Procesy te wiązały się także z próbami wcielania Kurdów do wojska i protestami tej grupy przeciwko osmańskim regulacjom. Opozycja kurdyjska wobec państwa osmańskiego nie spotkała się jednak z poparciem Ormian pokładających większe nadzieje w egalitarystycznej ideologii reform modernizacyjnych niż zbrojnym buncie. W tym czasie, jak pisze Donald Bloxham, Ormianie stali się także grupą społecznie widoczną 7. Obciążenia podatkowe, które 5 Słynny historyk turecki Cevdet Pasza po uchwaleniu aktów znoszących system milletów pisał: Straciliśmy dziś nasze święte narodowe prawo, które nasi przodkowie zdobywali krwią. Naród islamski był narodem władców (milleti Hâkime) i został pozbawiony prawa do rządzenia. Jest to dzień płaczu i żałoby dla całego ludu Islamu. A. Cevdet Pasza, Tezâkir (Wspomnienia), vol. 1, C. Baysun 1953 [w:] V.N. Dadrian, The History of the Armenian Genocide. Ethnic Conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus, Berghahn Books, New York 1995, s Francuska kompania tytoniowa Régie otrzymała całkowity monopol na handel tytoniem na obszarze imperium. Régie otrzymało także koncesję na posiadanie broni i odprowadzało bardzo znikomy procent swoich zarobków w postaci podatków do skarbca centralnego. Ustępstwa państwa na rzecz kompanii zrodziły oddolny ludowy opór. Powszechną praktyką stało się szmuglowanie tytoniu i unikanie opłat licencyjnych. Żądania zapewnienia bezpieczeństwa monopolu kompanii wysuwane do sułtana, by przeciwdziałać rozwojowi nielegalnych sieci handlu tytoniem i bojkotom licencyjnych banderol, spotkały się z brakiem odpowiedzi administracji centralnej. Bojkot monopolu tytoniowego doprowadził w końcu do upadku kompanii. Zob. D. Quataert, Social Disintegration and Popular Resistence In the Ottoman Empire, , New York University Press, New York 1983, s. 25 i n. 7 Najbogatsi Ormianie byli grupą, która mogła pretendować do miana ówczesnej klasy średniej imperium. Rozwój kulturowy i ekonomiczny gmin ormiańskich był także wspierany przez amerykańskie organizacje misyjne, które tworzyły sprzyjający klimat do rozwoju narodowej kultury Ormian. Nie można jednak przecenić ambicji rozwojowych tej grupy. Nieokiełznana ambicja Ormian, jak łatwo się domyślić, stała się głównym muzułmańskim argumentem mającym potwierdzić ich wrogą postawę wobec islamu. Wbrew osmańskim stereotypom z tamtych czasów historycy społeczni oceniają, że 70% Ormian w drugiej połowie XIX wieku stanowili rolnicy i ludzie biedni. D. Bloxham, op. cit., s. 41. Procent ormiańskiej biedoty podaje S.H. Astourian Genocidal Process: Reflections on the Armeno-Turkish Polarization [w:] R.G. Hovannisian, The Armenian Genocide. History, Politics, Ethics, Palgrave, London 1992, s. 59. 78 Daniel Płatek były wyrównywane za pomocą odgórnych dekretów na terenie całego imperium, w rzeczywistości dotknęły bardziej społeczność muzułmańską niż ormiańską, ponieważ profil społeczno-zawodowy tej ostatniej stanowili kupcy działający w diasporycznych sieciach handlowych nawiązujących bliskie kontakty z inwestorami chrześcijańskimi chronionymi na tych obszarach przez zachodnie kompanie handlowe. Ormianie służyli Brytyjczykom i Francuzom jako medium do wprowadzania nowoczesnych rozwiązań technologicznych i stawali się największymi beneficjentami reform. Gwałtowne pogorszenie się warunków bytowych, szczególnie na terenach wiejskich, wzmocniło wrogie nastawienie Kurdów i bractw religijnych wobec Ormian postrzeganych teraz jako agenci zachodnich mocarstw. Ludność przesiedlana z terytoriów Kaukazu w wyniku wojen z Rosją Tatarzy, Czeczeni, Turkmeni i inni muzułmanie zamieszkujący tereny przygraniczne szukała schronienia w imperium osmańskim i tworzyła specyficzną kategorię (muhajirs) ludności wykluczonej z udziału w życiu państwa lub siłą wcielanej do oddziałów osmańskich. Szacuje się, że w XIX wieku przewędrowało na tereny osmańskie lub zostało siłą usuniętych z rejonów Kaukazu około 5 7 milionów muzułmanów 8. Plemiona, które osiedlały się na terenach zamieszkiwanych przez Ormian, lub były półosiadłe, stanowiły przeciwieństwo bogatych osad ormiańskich. Okresowe zimowe osadnictwo nomadów w powiązaniu z napływem kolejnych fal uciskanych przez chrześcijańską Rosję muzułmanów sprzyjało łupiestwu i rozbojom na ludności ormiańskiej, która zaczynała się zbroić i tworzyć własne organizacje narodowe chroniące ludność przed zbrojnymi bandami 9. Muzułmańska ludność prowincji stawiała opór reformom Tanzymatu i była raczej zainteresowana zachowaniem status quo, w którym nadrzędną rolę pełniła hierarchia islamskich uczonych i system sądowniczy oparty na urzędach kadich. Niechęć do Ormian była potwierdzana licznymi aktami przemocy wobec tej ludności ze strony muhajirs i podburzających muzułmanów przeciwko chrześcijanom islamskich bractw religijnych, na których czele stali lokalni szejchowie. To właśnie ludność plemienna, nowi osiedleńcy i tracąca swoją dominującą pozycję w wyniku reform modernizacyjnych prowincjonalna ludność muzułmańska stanowiły te grupy społeczne, które najliczniej brały udział w pierwszej fazie masakr. Odpowiedzią na protesty prowincjonalnej ludności muzułmańskiej było odrodzenie panislamizmu po wojnie serbskiej (1876) i kolejnej konfrontacji z Rosją rozpoczętej w roku Wiązało się to także z napływem nowych uchodźców z Kaukazu. Częściowa utrata przez Osmanów kontroli na Bałkanami w wyniku tej wojny rozpoczęła nowy etap reform, które miały służyć głębszej konsolidacji imperium w duchu islamu i umocnieniu wpływów ludności osmańskiej na terenie całej Anatolii. Autorytarne działania sułtana Abdülhamida miały ułatwić kontrolę nad Anatolią, traktowaną jako 8 D. Bloxham, op. cit., s W XIX wieku Ormianie rozwijali organizacje edukacyjne nauczające języka narodowego i własną prasę. W 1863 roku stworzyli własną konstytucję narodową. Wiele nowych funkcji administracyjnych w imperium osmańskim, pojawiających się po rozpadzie systemu milletów, było obsadzanych przez wykształconych za granicą Ormian. Podobnie nacjonalizm ormiański przejawiał się pod postacią organizacji lokalnych milicji i ugrupowań rewolucyjnych inspirowanych europejskim romantyzmem, wśród których najbardziej znane było stronnictwo Hynczaków. Zo
Similar documents
View more...
Search Related
We Need Your Support
Thank you for visiting our website and your interest in our free products and services. We are nonprofit website to share and download documents. To the running of this website, we need your help to support us.

Thanks to everyone for your continued support.

No, Thanks